De juridische non-profitorganisatie Advocates for the Future heeft bezwaar gemaakt tegen de winningsvergunning die klimaatminister Sophie Hermans (VVD) heeft verleend aan het Italiaanse energiebedrijf Eni voor gasboringen in de Noordzee. Volgens Advocates moet Nederland in verduurzaming investeren, niet in nieuwe gaswinning. Met de vergunning zou Nederland handelen in strijd met zijn juridische verplichtingen.
Nieuwe gasvelden stroken niet met klimaatverantwoordelijkheid
Het bezwaar bouwt voort op een aantal recente juridische ontwikkelingen. Eerder dit jaar bracht het Internationaal Gerechtshof een belangrijk advies uit over de verantwoordelijkheid van staten in het licht van klimaatverandering. Het Hof benadrukte dat landen hun uiterste best moeten doen om de opwarming van de aarde te beperken tot maximaal 1,5 graden Celsius ten opzichte van het pre-industriële niveau, waarbij van de meest ontwikkelde landen relatief meer mag worden verwacht. Volgens Advocates is het openen van nieuwe gasvelden door Nederland hiermee onverenigbaar.
Daar komt bij dat onder meer het Internationaal Energieagentschap (IEA) aangeeft dat nieuwe olie- en gasvelden niet nodig zijn om aan de mondiale energievraag te voldoen. Nieuwe velden brengen bovendien het risico op een carbon lock-in met zich mee: door de grote investeringen die nodig zijn, ontstaat een financiële prikkel om langer door te gaan met gaswinning dan voor de energietransitie wenselijk is.
Dit speelde ook een rol in het hoger beroep in de Shell-zaak, waarin het Hof in Den Haag overwoog dat investeringen in nieuwe velden door Shell moeilijk te rijmen zijn met Shells zorgplicht om de uitstoot terug te dringen.
Advocates for the Future heeft nieuwe aanpak
Het aanvechten van vergunningen voor nieuwe olie- en gasprojecten is op zichzelf niet nieuw. In Noorwegen, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk zijn milieuorganisaties al succesvol opgekomen tegen verleende vergunningen. Zij richtten zich daarbij op het milieueffectonderzoek, dat onvoldoende rekening hield met de zogeheten downstream klimaatimpact: de uitstoot die vrijkomt wanneer het gewonnen gas door afnemers wordt verbrand.
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft recent bevestigd dat staten die brede klimaatimpact moeten meewegen in de vergunningverlening en bovendien moeten toetsen of een project verenigbaar is met zowel nationale als internationale klimaatverplichtingen.
Maar de stap die Advocates nu zet onderscheidt zich van eerdere procedures tegen fossiele vergunningen. Met het bezwaarschrift grijpt Advocates in een vroeg(er) stadium van het traject in. Ze richten zich tegen de winningsvergunning. Met deze vergunning wordt aan de producent het alleenrecht verleend om gas te winnen.
Het milieueffectonderzoek, waar eerdere zaken betrekking op hadden, moet dan nog plaatsvinden. Dat neemt niet weg dat de minister óók in dit stadium de nadelige effecten op natuur en milieu moet meewegen op grond van de Mijnbouwwet, naast de verenigbaarheid met Nederlands klimaatverplichtingen.
De door Advocates ingezette route kan de rechtsontwikkeling daarmee weer een stap verder brengen.
En nu?
Deze vroege interventie zet de besluitvorming door de minister op scherp. Is nieuwe gaswinning in Nederland echt noodzakelijk voor energiezekerheid en de transitie naar hernieuwbare energie? En hoe verhoudt het besluit zich tot de Nederlandse klimaatverplichtingen, waarmee het toch al slecht gesteld is?
De minister kan het besluit heroverwegen en de winningsvergunning alsnog weigeren. Dat scenario is niet ondenkbaar, mede gezien de kostbare intrekking van de eerder verleende vergunning aan de NAM voor boringen onder de Waddenzee.
Als de minister de vergunning toch handhaaft, gaat Advocates in beroep, heeft de juridische organisatie aangekondigd. In dat geval zal de bestuursrechter zich buigen over de besluitvorming door de minister. De uitkomst kan het speelveld voor nieuwe olie- en gasvergunningen wezenlijk veranderen.
Klimaatrechtadvocaat Marieke Faber is mede-oprichter van New Paradigm, een advocatenkantoor voor toekomstgerichte organisaties. Ze ondersteunt bedrijven en organisaties bij juridisch-strategische uitdagingen op het gebied van duurzaam en verantwoord ondernemen.
