#1 Wat stond er op het spel in deze klimaatzaak?
Voor eilandstaten in de Stille Oceaan is de zeespiegelstijging een niet te onderschatten probleem. Leefgebieden lopen onder water en inheemse bevolkingen zien hun cultureel erfgoed verloren gaan. In sommige gevallen krijgen eilandbewoners nu al het advies om zich voor te bereiden op ‘hervestiging elders’.
De initiatiefnemers van de klimaatzaak, die werken onder de naam Pacific Islands Students Fighting Climate Change, legden het Internationaal Gerechtshof twee vragen voor. Ten eerste: wat moeten staten volgens het internationaal recht doen om het milieu te beschermen tegen de uitstoot van broeikasgassen voor huidige en toekomstige generaties? En ten tweede: wat zouden de juridische gevolgen moeten zijn voor staten wier uitstoot milieuschade heeft veroorzaakt, met name voor kwetsbare laaggelegen eilandstaten?
#2 Wat is het advies van het Internationaal Hof?
De rechters van het Internationaal Hof lieten er geen misverstand over bestaan: landen hebben de plicht om wereldburgers te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Het leven in een schone, gezonde en duurzame leefomgeving is namelijk een mensenrecht. Doen landen te weinig tegen klimaatverandering, dan begaan ze mogelijk een onrechtmatige daad.
Maar de rechters gaan nog een stap verder. Als geïndustrialiseerde landen tekortschieten in het beperken van de gevolgen van klimaatverandering, kunnen getroffen gebieden herstelbetalingen eisen. Daarmee wordt het bijvoorbeeld mogelijk dat een land in het geïndustrialiseerde Westen moet betalen voor de klimaatschade die is aangericht door een overstroming aan de andere kant van de wereld.
#3 In hoeverre is de uitspraak bindend?
Vraag 2 verklapt het antwoord eigenlijk al een beetje: het Internationaal Gerechtshof veroordeelt niet, maar adviseert. Uitspraken van het Hof staan bekend als een ‘adviserende opinie’. De rechters kunnen landen niet dwingen om hun uitstoot te beperken of meer geld vrij te maken voor klimaatfinanciering. Dwangbevelen, boetes en celstraffen bij nalatigheid behoren niet tot de gereedschapskist.
Wel is het een uitspraak met aanzien in de rechtelijke wereld. Het advies kan een basis vormen voor toekomstige klimaatzaken wereldwijd. Ook kan het de onderhandelingspositie van gedupeerde landen versterken tijdens klimaattoppen, zoals COP30 die later dit jaar in Brazilië plaatsvindt.
#4 Als de uitspraak niet bindend is, hoe dan nu verder?
Het advies van het Internationaal Gerechtshof biedt vooral handvatten voor klimaatjuristen wereldwijd in lopende en toekomstige klimaatzaken. De volledige uitspraak bestaat uit een document van 500 pagina’s, dat gretig zal worden uitgeplozen. Een belangrijke constatering van het Hof is in ieder geval dat klimaatverplichtingen verder gaan dan deelname aan klimaatverdragen. Dus ook landen die uit het Akkoord van Parijs zijn gestapt, zoals de VS, hebben de plicht om klimaatverandering een halt toe te roepen.
Het advies van het Internationaal Gerechtshof maakt het voor gedupeerde staten makkelijker om andere landen ter verantwoording te roepen. ‘Ontwikkelingslanden hebben nu een geloofwaardige juridische mogelijkheid om schadevergoeding te eisen en hun eisen te laten honoreren’, zegt Harj Narulla, advocaat namens de Salomonseilanden, tegen de Financial Times. ‘Ze kunnen nu zeggen: als je niet aan deze diplomatieke tafel komt, dan dagen we je voor de rechter.’ Die juridische basis kan van grote meerwaarde zijn in de onderhandelingen over klimaatfinanciering die gevoerd gaan worden tijdens de klimaattop in Brazilië. Alle ogen zijn nu dus gericht op COP30.
Bovendien zet de uitspraak de deur open naar herstelbetalingen aan getroffen gebieden. Vrij snel na de uitspraak van het Hof zei Ralph Regenvanu, de klimaatminister van Vanuatu, dat het nabijgelegen Australië juridische gevolgen kan verwachten. ‘Volgens het advies dat het Hof vandaag heeft uitgebracht, begaat Australië internationaal onrechtmatige handelingen door de productie van fossiele brandstoffen en buitensporige emissies te sponsoren en te subsidiëren’, aldus klimaatminister Regenvanu. ‘Het moet zich schikken naar het advies en een einde maken aan dit gedrag dat bijdraagt aan de emissies en beginnen met het uitvoeren van herstelbetalingen.’
Ook wil Regenvanu de uitkomst van deze klimaatzaak als resolutie laten vastleggen bij de Verenigde Naties. In dat geval scharen landen zich ook welwillend achter het advies, in plaats van dat ze het alleen ter harte hoeven nemen. Resoluties hebben nog steeds geen verstrekkende juridische gevolgen, maar kunnen wel samenwerking onderling bevorderen.
Ondertussen neemt het aantal klimaatzaken wereldwijd toe, mede aangezwengeld door de historische overwinning van Urgenda tegen de Nederlandse staat. Inmiddels worden in allerlei landen zaken aangespannen tegen overheden en bedrijven. Ook wordt het door nieuw wetenschappelijk onderzoek en verplichte duurzaamheidsrapportages steeds eenvoudiger om broeikasgasuitstoot, en zelfs daaraan gerelateerde klimaatschade, aan specifieke bedrijven toe te dichten.
#5 Hoe wordt er op de uitspraak gereageerd?
Voor de milieubeweging is de uitspraak de bevestiging van het argument dat ze al jaren aanvoeren. Donald Pols van Milieudefensie noemt de uitspraak baanbrekend en een leidraad voor klimaatzaken wereldwijd. ‘Landen kunnen niet langer achterover leunen, terwijl grote vervuilende bedrijven de klimaatcrisis blijven verergeren. Ze moeten ingrijpen en bedrijven zoals Shell dwingen om hun uitstoot te verlagen.’
Oxfam Novib spreekt van een ‘ferme juridische tik’ op de vingers van landen die nalatigheid vertonen in het tegengaan van klimaatverandering. ‘Elk land, en met name de grote uitstoters zoals Nederland, moeten volgens de uitspraak fossiele brandstoffen per direct uitfaseren, emissies verminderen en hun financiering aan landen in het globale zuiden ophogen om de schade te repareren die zij hebben veroorzaakt.’
Maar in de eerste plaats is het advies natuurlijk de grootste overwinning voor kwetsbare eilandstaten in de Stille Oceaan. Premier Sitiveni Rabuka van Fiji zegt dankbaar te zijn dat het Hof geluisterd heeft naar de hulpkreet van eilandstaten. Voor klimaatminister Regenvanu van Vanuatu is het advies meer dan hij ooit had gehoopt, zegt hij tegen de NOS. ‘We hadden drie verklaringen opgesteld, voor een slecht resultaat, een medium resultaat en een goed resultaat. Maar deze uitkomst is nog beter dan waar we ons op hadden voorbereid.’
Grootste klimaatzaak ooit
De zaak werd in 2019 aangespannen door rechtenstudenten op het kleine eiland Vanuatu in de Stille Oceaan. Door zeespiegelstijging dreigt dit eiland, net als andere eilandstaten in de Pacific, in de oceaan te verdwijnen. De stijging van het waterpeil is een gevolg van klimaatverandering. De eilandbewoners betogen dat landen met een grote bijdrage aan de opwarming van de aarde, de verantwoordelijkheid hebben om klimaatschade te beperken en te herstellen – ook als deze schade plaatsvindt aan de andere kant van de wereld. In totaal werden meer dan honderd landen en organisaties de afgelopen maanden gehoord door vijftien rechters van het Internationaal Hof. Daarmee is deze klimaatzaak de grootste in zijn soort.
