Redacteur Maaike
Maaike Kooijman
12 december 2025, 10:00

3 lessen over plantaardig eten in de Efteling: 'De vegakroket heet gewoon 'kroket''

De Efteling wil verduurzamen – en snel ook. De bijna vijf miljoen bezoekers per jaar moeten dan ook duurzamer gaan eten, waaronder meer plantaardig en lokaal. Hoe krijgt het attractiepark dat voor elkaar?

Roodkapje in de Efteling De Efteling wil al in 2030 klimaatneutraal zijn. | Credits: Getty Images

Van Assepoester tot Villa Volta: de Efteling is al ruim zeventig jaar een bron van verwondering. Ook verwonderlijk: de duurzaamheidsambities. Het attractiepark wil al in 2030 klimaatneutraal zijn.

De voedselstrategie is daar een belangrijk onderdeel van, vertelt specialist culinaire innovatie İnan Şahin op het congres Plant FWD. In 2030 moet 60 procent van de verkochte gerechten en drankjes in de Efteling plantaardig zijn. Het attractiepark claimt dat doel al bijna bereikt te hebben, maar geeft ook aan dat de laatste stappen vaak de moeilijkste zijn.

De strategie van İnan Şahin: maak duurzaamheid makkelijk en laat smaak overtuigen. Dit zijn zijn lessen.

1. Overtuig eerst je medewerkers

Het culinaire team van de Efteling wist het zeker: de nieuwe burger was zó goed dat niemand zou merken dat ‘ie plantaardig was. Beter dan het origineel, zelfs. Wie de Loonsche Land Burger bestelde, zou daarom voortaan standaard een vegan burger krijgen. Een rundvleesburger was nog beschikbaar op aanvraag.

Toch werd de plantaardige burger in het eerste weekend na introductie helemaal niet verkocht, vertelt Şahin. Wat bleek: hoewel het de bedoeling was dat de medewerkers geen nadruk zouden leggen op het ontbreken van vlees, deden ze dat toch. Dat leidde klanten terug naar de ‘goeie ouwe’ rundvleesburger zonder de nieuwe variant te proeven.

Het deed Şahin inzien dat het betrekken van medewerkers cruciaal is als je een ander menu gaat serveren. ‘We hebben hen toen beter uitgelegd waarom we dit deden’, vertelt Şahin. ‘Bijvoorbeeld door boeren uit te nodigen en hen te laten vertellen waarom we niet zo kunnen blijven eten als de afgelopen decennia. En we hebben de burgers de eerste tijd op het staff-menu gezet. Nu zijn onze medewerkers echt overtuigd van de plantaardige burger. Ze proberen die actief te verkopen, zelfs als iemand om een rundvleesburger vraagt.’

2. Communicatie is key

Het voorbeeld van de burger illustreert volgens Şahin ook een ander probleem: ‘Plantaardig heeft in Nederland een enorm imagoprobleem.’ Daarom voert de Efteling verschillende experimenten uit in de communicatie rondom producten en gerechten.

‘Eén van de eerste experimenten die we onder het nieuwe duurzaamheidsbeleid gedaan hebben, is het verwijderen van de groene vinkjes die aangeven of iets vegetarisch is’, zegt Şahin. ‘Veel mensen zien vegetarische gerechten niet als optie. Als je de markeringen schrapt, worden ze dat wel. Na die kleine wijziging verkochten we gemiddeld 18 procent meer vegetarische gerechten, zonder ook maar iets aan de recepten of omschrijvingen aan te passen.’

Ook de plantaardige kroketten van Cas en Kas worden geen ‘vegakroketten’ (meer) genoemd. Hoe ze dan wel heten? ‘Gewoon kroket, met een extra symbooltje’, lacht Şahin. ‘Dan zien we toch dat 65 procent van de mensen die bestelt, zelfs als er een rundvleeskroket naast ligt.’

Andere producten worden of zijn standaard plantaardig in het park. Dat geldt voor de Loonsche Land Burger, maar vanaf januari bijvoorbeeld ook voor de pannenkoeken in restaurant Polles Keuken. Dat wordt nergens vermeld, zegt Şahin. En dat heeft een reden. ‘Als we bijvoorbeeld groot vermelden dat we een nieuwe koffiespecial met plantaardige melk hebben, vragen klanten in plaats daarvan expliciet om ‘normale melk’ in hun koffie. Ze proberen het niet eens. Terwijl de smaak niet verschilt.’

‘Voor een ander experiment bieden we de melk in koffie op sommige plekken daarom standaard plantaardig aan. Als mensen die hebben gedronken, vragen we hen natuurlijk wat ze ervan vonden. De meeste mensen zijn enthousiast. Als het lekker is, is het lekker. Zo simpel is het.’

3. Maak plantaardig eten aantrekkelijk

‘De Efteling staat bekend om zijn sprookjes. Gebruiken jullie die ook in jullie voedselstrategie?’, vraagt iemand uit het publiek. Şahin antwoordt bevestigend. Het is een goede manier om kinderen ook bij het onderwerp te betrekken, denkt hij. ‘Bijvoorbeeld door gezonde en duurzame producten letterlijk in de vorm van een sprookje aan te bieden. Een fakir, of zo.’

Ook vindt hij het belangrijk om de prijs aantrekkelijk te houden voor klanten. De plantaardige kroket is bijvoorbeeld even duur als de rundvleeskroket. ‘En binnenkort is plantaardig zelfs goedkoper. Dat komt door de stijgende prijzen van vlees. Mensen vragen vaak of vegan duurder is, maar het is vaak juist goedkoper dan vlees. Ook hybride vlees heeft over het algemeen stabiele prijzen.’

Lees ook:

Nieuwsupdate: Groen gas kan hybride warmtepomp aantrekkelijker maken en nieuwe batterij zonder lithium

Hybride warmtepomp kan profiteren van beschikbaarheid groen gas Om Nederlandse woningen in 2050 van fossiel aardgas voor verwarming af te krijgen, zijn er grofweg drie opties: volledig elektrische warmtepompen, hybride warmtepompen in combinatie met groen gas, en warmtenetten. Uit een nieuwe studie van adviesbureau Common Futures in opdracht van Netbeheer Nederland en EBN blijkt dat de optimale mix van deze drie opties sterk afhankelijk is van een aantal factoren.Zo geldt bijvoorbeeld dat er bij een sterkere isolatie van bestaande woningen meer ruimte is voor volledig elektrische warmtepompen. Aan de andere kant worden warmtenetten aantrekkelijker als je uitgaat van relatief hoge elektriciteitsprijzen. Een derde factor die een grote rol kan spelen is de mate waarin groen gas tegen betaalbare prijzen kan worden ingezet. Dat verhoogt namelijk de aantrekkelijkheid van hybride warmtepompen. Per saldo zal de warmtetransitie naar schatting meer dan 200 miljard euro kosten.Lees ook: Hoe een nieuwe Europese CO2-prijs de adoptie van warmtepompen en elektrische auto’s vanaf 2027 kan versnellen Aanvragen voor duurzame subsidies via SDE++ fors hoger dan budget Tussen 7 oktober en 6 november konden bedrijven aanvragen doen voor het subsidiëren van groene technologie voor de SDE++-regeling. Donderdag maakte het ministerie van Klimaat en Groene Groei bekend dat er in totaal 468 aanvragen zijn binnengekomen voor een totaalbedrag van 22 miljard euro. Slechts een deel daarvan kan worden toegekend, want het jaarbudget voor 2025 ligt op 8 miljard euro.Er zijn relatief veel aanvragen gedaan voor biomassavergisting en de productie van waterstof via elektrolyse. Ook zijn er flink wat subsidieaanvragen gedaan voor CO2-opvang en -opslag, met een geclaimd budget van 9 miljard euro. Kostenefficiënte projecten die per euro subsidie de hoogste reductie van CO2 kunnen realiseren, krijgen als eerste subsidies toegekend.Lees ook: Groene waterstof voorbij de hype: ‘We zijn inmiddels terug op aarde, maar de belofte is nog steeds groot’ Duitse onderzoekers ontwerpen aluminium-grafietbatterij zonder lithium Lithium-ionbatterijen domineren de wereldmarkt, maar zijn onder meer vanuit het oogpunt van de gebruikte materialen niet ideaal. Zo is de winning van lithium als grondstof sterk geconcentreerd in enkele landen: Australië, Chili, en China.Duitse onderzoekers hebben een nieuw prototype batterij ontwikkeld op basis van aluminium en grafiet, zonder lithium, meldt TW. Dat heeft als voordeel dat de grondstoffen voor de productie in Europa voorhanden zijn. De gebruikte materialen zijn ook goed te recyclen. De batterij functioneert vooral sterk als laadsnelheid van belang is om bijvoorbeeld overtollige netstroom op te slaan.Lees ook: Wat Nederland kan leren van Duitsland: 92% besparen op je energierekening met zon en slimme batterijen Radicaal voorstel: netcongestie aanpakken met veilingen voor capaciteit Energie-experts Ben Voorhorst en Leendert Florusse publiceerden donderdag op de energiesite Normo een radicale visie op de aanpak van netcongestie. Meest in het oog springend is het idee om beschikbare netcapaciteit voor zakelijke grootverbruikers verplicht te laten veilen op momenten dat netbeheerders op een termijn van drie dagen schaarste aan transportcapaciteit verwachten. Tegenover het FD geeft netbeheerder TenneT aan niet erg enthousiast te zijn, omdat bedrijven dan op zeer korte termijn hun vraag naar netcapaciteit moeten inschatten. In de eveneens donderdag gepubliceerde Actieagenda Digitalisering Energiesysteem van TNO en het ministerie van Klimaat en Groene Groei komen ook diverse plannen aan bod om netcongestie aan te pakken. Eén van de aanbevelingen is om een mechanisme in te voeren waarmee netbeheerders via digitale aansturing in noodsituaties apparaten en installaties die piekvraag veroorzaken, kunnen afschalen.Lees ook: 5 vragen over het EU-plan van € 1.200 miljard voor Europese energienetten Hoe de groene revolutie bij Shell en BP faalde Enkele jaren geleden leek het erop dat olie- en gasreuzen Shell en BP een duidelijke visie hadden om op de lange termijn afscheid te nemen van fossiele brandstoffen. Onder druk van de energiecrisis van 2022, morrende aandeelhouders én een wisseling van het leiderschap hebben beide energieconcerns de facto hun groene ambities grotendeels afgeschreven, zo komt naar voren in een reportage van zakenkrant Financial Times, die met diverse insiders sprak.Volgens teleurgestelde ex-medewerkers van beide bedrijven ligt dit niet per se aan de potentie van duurzame energie, maar vooral aan ongeduld en druk om op korte termijn hoge financiële rendementen te halen. 'Voor olie en gas was er bereidheid om echt op de langere termijn in te zetten, terwijl nieuwe energie geacht werd op zeer korte termijn iets op te leveren. Dat was totaal onrealistisch', zegt een voormalige manager bij Shell tegen FT.Lees ook: Zo groot is de investeringskloof bij 8 cruciale technologieën voor de energietransitie (en dat biedt ook kansen) Ook in de media:Alkmaar energiekoploper in de EU met Renewable Energy Valley (Trouw) Fabriek van Tata IJmuiden voldoet niet aan inspectieregels: tijdelijke sluiting dreigt (Nu.nl) Klimaatverandering draagt bij aan extreme moessonregens in Sri Lanka, Indonesië en Maleisië  (The Guardian) Amerikaanse kweekvleesstart-up Believer Meats gooit handdoek in de ring (AGFundernews) GroenvermogenNL subsidieert voor € 19 miljoen onderzoeksproject voor duurzame chemie (GroenvermogenNL) Goedkoopste en duurste laadpalen: € 16 voor een volle batterij van 75 kilowattuur (Independer)