Koper, lithium, nikkel, kobalt, grafiet. Het zijn mineralen die essentieel zijn voor de productie van zonnepanelen, windturbines, elektriciteitskabels en batterijen. Ze zijn daarmee cruciaal voor de energietransitie. Het zijn ook grondstoffen waarvan de toeleveringsketen in hoge mate wordt beheerst door één land.
China is de dominante raffinaderij voor 19 van de 20 strategische energiegerelateerde mineralen, met een marktaandeel van gemiddeld ongeveer 70 procent. Enige uitzondering is nikkel, waarvan Indonesië de grootste leverancier is. Die afhankelijkheid vormt een groot risico voor de wereldwijde energiezekerheid. Daarvoor waarschuwt het Internationaal Energieagentschap (IEA) in de woensdag verschenen World Energy Outlook 2025.
De Chinese dominantie beperkt zich niet tot kritieke grondstoffen alleen. China is goed voor meer dan 80 procent van de productie van zonnepanelen en heeft minstens 85 procent van de mondiale productiecapaciteit van batterijen in handen – bij anodes is dat zelfs 95 procent.
Komt er ergens een kink in de kabel, dan kan dat volgens het IEA wereldwijd tot ‘aanzienlijke tekorten’ leiden. Dat geldt zeker voor batterijen; de fabrikanten buiten China kunnen de vraag tot 2035 bij lange na niet dekken.
‘Tijdperk van elektriciteit’
Volgens Fatih Birol, directeur van het IEA, is er de afgelopen decennia geen moment geweest dat de spanning in de energiesector bij ‘zoveel brandstoffen en technologieën tegelijk’ opliep. Die spanning is het gevolg van een verschuiving in ons energiesysteem: van olie en gas naar elektriciteit, wat betekent dat de risico’s veel breder worden.
Ergens is dat goed nieuws, want volgens Birol markeert dit een belangrijk keerpunt in de energietransitie. ‘Het tijdperk van elektriciteit is definitief aangebroken.’
Ten dele althans, want de investeringen in het opwekken en het vervoeren van al die elektriciteit gaan bij lange na niet gelijk op. Sinds 2015 is het bedrag dat naar de elektriciteitsproductie vloeit met 70 procent gestegen, tot 1.000 miljard dollar per jaar. De uitgaven voor het aanleggen en uitbreiden van netwerken hobbelen daar met een jaartotaal van 400 miljard dollar achteraan.
Het gevolg? Landen die met netcongestie kampen, waaronder Nederland.
Europa is zich van die disbalans bewust. Tegen 2030 moeten hernieuwbare energiebronnen minstens 42,5 procent van de energiemix uitmaken. Om dat doel te bereiken, wordt de zogeheten ‘grensoverschrijdende transmissiecapaciteit’ – de verbindingen in het hoogspanningsnetwerk tussen landen – met 64 gigawatt uitgebreid, zodat tekorten en overschotten sneller en makkelijker kunnen worden uitgewisseld.
Datacenters en chips
Naast de energietransitie, feitelijk een grootschalige elektrificatie, jaagt ook de snelle opkomst van AI de stroomvraag aan. Specifieker: de datacenters die al die rekenkracht moeten leveren. Die zijn vooral te vinden in de Verenigde Staten, China en de Europese Unie.
Dat blijft voorlopig zo, want deze regio’s nemen 85 procent van de capaciteit die de komende tien jaar wordt bijgebouwd voor hun rekening. Wat nog meer druk legt op de al overbelaste netwerken: in delen van de Verenigde Staten slurpen datacenters nu al meer dan 10 procent van de beschikbare stroom op.
De spanningen in het systeem maken ook andere industrieën kwetsbaar. Tot de kritieke materialen behoren silicium, dat wordt gebruikt in chips voor computers, smartphones en auto’s, en gallium, een sleutelmineraal voor de halfgeleiderproductie. Ook die ketens staan grotendeels onder Chinese controle. En het land is niet bang om zijn monopoliepositie uit te spelen, bleek het afgelopen jaar.
Auto-industrie in de problemen
In een reactie op de Amerikaanse importheffingen voerde China in april exportrestricties in op zeven van de zeventien kritieke aardmetalen – in de lijst van het IEA (zie grafiek) terug te vinden als rare earth’s – en de permanente magneten die ervan gemaakt worden. Gevolg: in het tweede kwartaal van 2025 daalde de export van deze aardmagneten met 75 procent.
Terwijl de auto-industrie die nodig heeft voor de productie van elektrische en benzineauto’s, en de defensie-industrie voor het maken van tanks, raketten, radarsystemen en drones.
China is de belangrijkste leverancier van 19 van de 20 kritieke grondstoffen. Ook prijsschommelingen, handelsrestricties en afhankelijkheid van bijproducten zette de aanvoer onder druk. Bron: IEA
Het leidde ertoe dat veel fabrikanten in Amerika en Europa de productie terugschroefden of zelfs tijdelijk stillegden. En toen moest de volgende klap nog komen: vorige maand werden niet alleen de zeventien mineralen zelf, maar ook de toegang tot de technologie om ze te raffineren aan banden gelegd, al heeft China die maatregelen inmiddels deels teruggedraaid.
Regeringen en bedrijven moeten hun weg zien te vinden in deze nieuwe werkelijkheid, aldus IEA-directeur Fatih Birol. ‘De risico’s van marktconcentratie zijn geen theoretische zorg meer; ze zijn een harde realiteit geworden.’
Samenwerken, maar niet met China
De oplossing is even simpel als complex: de afhankelijkheid van China afbouwen. Dat doet de Europese Unie niet alleen, maar in samenwerking met de G7, een groep van zeven economische grootmachten, waaronder de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Canada. Ook lidstaten Duitsland, Frankrijk en Italië maken deel uit van de club.
Met de Critical Minerals Production Alliance sleutelen ze aan maatregelen om ‘manipulatie’ van de markt door China tegen te gaan. Een van de voorstellen is volgens Reuters een prijsplafond om eigen productie te stimuleren, want in de praktijk zijn kritieke aardmetalen uit China spotgoedkoop.
Binnen de eigen grenzen moet de Critical Raw Materials Act, die sinds mei 2024 van kracht is, Europa helpen voor haar grondstoffen minder afhankelijk van het buitenland te worden. Tegen 2030 moet 10 procent van het jaarlijkse verbruik uit Europese mijnen komen, en een kwart uit recycling.
Lichtpunt is alvast de eerste Europese magneetfabriek die in september officieel zijn deuren opende in Estland. Die kan jaarlijks permanente magneten produceren voor een miljoen elektrische auto’s.
Dit artikel verscheen oorspronkelijk op MT/Sprout.
