Nederland en Europa dreigen een belangrijke slag te missen bij de verduurzaming van de eigen energievoorziening op een manier die ook goed is voor onze geostrategische onafhankelijkheid. Cruciaal hierbij is dat zowel het aanbod van als de vraag naar duurzame stroom drastisch toeneemt. Volgens twee nieuwe rapporten van respectievelijk ingenieursbureau Schneider Electric en energiedenktank Ember kan de elektrificatie van het energiesysteem versnellen, als er voldoende politieke durf is om aan de juiste knoppen te draaien.
Als je Europa met China vergelijkt, dan valt op dat China niet alleen enorm groeit met de uitbreiding van energie uit wind en zon, maar dat ook de zogenoemde eindvraag naar energie steeds meer gebaseerd is op elektriciteit. Dat wil zeggen: in China maken gebouwen, de industrie en voertuigen in toenemende mate gebruik van stroom als energiebron.
In de onderstaande grafiek uit het rapport van Ember is dit goed te zien. De rode stijgende lijn toont de opmars van het aandeel van elektriciteit in de eindvraag naar energie van China. In dat land gaat het inmiddels om bijna 30 procent, terwijl in de EU sinds het begin van deze eeuw sprake is van een marginale toename (blauwe stippellijn) van iets minder dan 20 procent naar inmiddels 23 procent. Ofwel: Europa stagneert op dit punt.
Aandeel elektriciteit in de eindvraag van energie in China en Europa. Bron: Ember.
Europa en Nederland lopen achter met elektrificatie energievraag
Binnen de Europese Unie gebruikt Zweden met ruim 30 procent de meeste stroom in de eindvraag. Dit heeft te maken met het relatief grote aandeel van waterkracht, in combinatie met kernenergie, bij de binnenlandse energievoorziening. Ook Noorwegen, dat geen lid is van de EU, maakt veel gebruik van waterkracht.
De Europese Unie wil dat elektriciteit in 2030 een aandeel heeft van 32 procent in de eindvraag naar energie. Met nog vijf jaar te gaan is de vraag hoe realistisch dat doel is. Volgens de analyse van Schneider Electric betekent dit dat de stroomconsumptie in de EU met in totaal 300 terawattuur moet stijgen, wat neerkomt op ongeveer drie keer de finale stroomconsumptie van Nederland erbij binnen vijf jaar.
Vergeleken met het EU-gemiddelde van 23 procent voor het aandeel van elektriciteit bij de energieconsumptie, zit Nederland met 16 procent nog een stuk lager. Dit komt mede doordat de industrie en de gebouwde omgeving in ons land nog relatief zwaar leunen op het gebruik van aardgas voor diverse processen.
Blijven leunen op van import fossiele brandstoffen is riskante strategie
Zowel de analisten van Ember als Schneider Electric wijzen erop dat versnelde elektrificatie van de eindvraag naar energie, in combinatie met uitbreiding van het aanbod van hernieuwbare stroom uit zon en wind, veel voordelen biedt voor Europa. Het wordt hierdoor niet alleen makkelijker om klimaatdoelen te halen, ook vanuit het oogpunt van energiezekerheid valt er veel te winnen.
Europa loopt momenteel immers enorme risico’s vanwege de sterke afhankelijkheid van de import van fossiele brandstoffen. Weliswaar vindt een afbouw plaats van de import van Russisch gas, vanwege de oorlog in Oekraïne. Daar staat echter tegenover dat de EU met een zwaarder beroep op vloeibaar aardgas uit de VS de ene afhankelijkheid inruilt voor de andere.
Gelet op de manier waarop de Amerikaanse president Donald Trump energie als hefboom gebruikt om andere landen tot concessies te dwingen, is het de vraag of leunen op Amerikaans gas een slimme strategie is voor de lange termijn.
Elektrificatie is mogelijk met technologie die al werkt op schaal
Zowel geopolitiek als vanuit duurzaamheidsperspectief zijn er dus sterke argumenten voor Europa om in te zetten op verdere elektrificatie van het energiegebruik in combinatie met meer hernieuwbare energie van eigen bodem. Dit is een relatief snelle route, omdat er op veel punten gebruikt gemaakt kan worden van bestaande technologie die inmiddels redelijk volwassen is: van zonnepanelen en windmolens (aanbod), tot elektrische auto’s en warmtepompen (vraag). Het is vooral een kwestie van opschalen, waarbij hobbels rond netcongestie slim aangepakt moeten worden.
Schneider Electric wijst erop dat voor de industrie bijvoorbeeld gekeken moet worden naar deels decentrale oplossingen, waarbij het onder meer gaat om combinaties van lokaal opgewekte duurzame energie, batterij-opslag en de inzet van IT-systemen voor datamanagement bij de spreiding en optimalisatie van het energieverbruik.
Uit prognoses van Ember blijkt dat er voor delen van de industrie nog obstakels liggen voor elektrificatie, maar dat dit nauwelijks geldt voor het wegtransport (mobiliteit) en de gebouwde omgeving. Dit is te zien in de onderstaande grafiek. De donkerblauwe balken geven per sector aan wat het huidige aandeel is van stroom in de eindvraag naar energie en de lichtblauwe balken wat het potentieel is voor verdere elektrificatie.
In Europa ligt er veel potentieel voor verder elektrificatie van onder meer het wegtransport en de gebouwde omgeving. Bron: Ember.
Hobbels: hoge prijzen van stroom en gas, netcongestie en onzekerheid over de vraag naar groene stroom
De huidige stagnatie in Europa, inclusief Nederland, heeft te maken met drie pijnpunten: stroomprijzen in Europa zijn relatief hoog vergeleken met aardgas, aan de vraagkant wordt elektrificatie onvoldoende gestimuleerd en problemen met netcongestie zorgen ervoor dat het lastiger wordt om aanbod en vraag aan elkaar te knopen.
Wat betreft de prijsniveaus van stroom laat de onderstaande tabel van Schneider Electric zien dat stroomprijzen in Europa gemiddeld genomen hoger zijn dan prijzen van aardgas. Tegelijk valt op dat stroom én aardgas in Europa beide fors duurder zijn dan in de VS en China.
Stroom en aardgas zijn in Europa duurder dan in de VS en China. Bron: Schneider Electric.
Wat betreft de stroomprijzen is interessant dat operationele kostprijzen van energie uit zon en wind in veel gevallen inmiddels lager zijn dan basisprijzen van stroom uit gas- en kolencentrales. In Spanje leidt dit er al toe dat het hoge aandeel van hernieuwbare energie op de groothandelsmarkt zorgt voor relatief lage stroomprijzen vergeleken met andere Europese landen.
Oplossingen: stroom fiscaal aantrekkelijker maken en vraag naar duurzame energie structureel stimuleren
De obstakels voor versnelde elektrificatie in Europa kunnen volgens Schneider Electric worden weggenomen door aan verschillende knoppen tegelijk te draaien, zowel op landelijk als op Europees niveau. Daarbij moet er aandacht zijn voor zowel de aanbod- als de vraagkant.
Bij het aanbod kan stroom uit hernieuwbare bronnen relatief gezien aantrekkelijker worden gemaakt door fiscale voordelen voor aardgas af te schaffen, meer differentiatie aan te brengen in stroomprijzen om piekgebruik te spreiden en meer flexibele (batterij)capaciteit op te tuigen om schommelingen in het aanbod op te vangen. Daarnaast is gericht industriebeleid nodig om elektrificatie van productieprocessen te stimuleren.
De opbrengsten uit de nieuwe Europese CO2-heffing die in 2027 van kracht wordt, kunnen gebruikt worden om versnelde elektrificatie aan de vraagkant te stimuleren, bijvoorbeeld via subsidies voor warmtepompen en elektrische auto’s.
Een ander instrument betreft normeringen: als er bijvoorbeeld verplichtingen komen voor een minimaal aandeel van groen staal in producten, stimuleert dat elektrificatie in die sector met de adoptie van bijvoorbeeld elektrisch aangedreven vlamboogovens. Hetzelfde geldt voor het gebruik van groene waterstof in de chemie, aangezien daarvoor meer stroom uit windmolens nodig is om via elektrolyse waterstof te produceren.
Of dit gaat lukken, hangt met name af van politieke durf, zeggen de onderzoekers. Daarbij speelt op Europees niveau het verzet van gevestigde belangen, zoals te zien is bij de lobby van de Duitse auto-industrie tegen het EU-plan om vanaf 2035 alleen nog maar elektrische auto’s te produceren.
Aan de andere kant zijn er ook tekenen dat kiezers wel degelijk lijken te beseffen dat het roer om moet. In Nederland kiest bijvoorbeeld ruim twee derde liever voor duurzaam opgewekte energie in plaats van goedkopere, vervuilende energie, zo blijkt uit een recente peiling van brancheorganisatie Energie Nederland. Verder vindt driekwart van de ondervraagden dat de overheid haar verantwoordelijkheid moet nemen door bedrijven te helpen verder te verduurzamen. De vraag is of politici die steun kunnen omzetten in beleid dat de energietransitie versnelt.
