De basisbehoeften van elke Nederlander waarborgen en het financiële systeem herinrichten: het Manifest voor een Eerlijke Economie van de acht denkers loopt enorm uiteen. ‘Maar in vrijwel elk punt komt ook klimaat en milieu naar voren’, zegt Joyeeta Gupta tevreden. ‘Neem die basisbehoeften, zoals het recht op onderwijs. Daar is een schoolgebouw voor nodig, dat energie en water verbruikt. Dat heeft allemaal een footprint. En als het over financiën gaat horen daar ook duurzame investeringen bij. Als je het klimaat verpest, is er in de toekomst geen economie meer. ‘
Gupta is hoogleraar klimaat en ontwikkeling in het mondiale Zuiden aan de Universiteit van Amsterdam en hoogleraar bij UNESCO’s kennis- en opleidingscentrum voor water in Delft. Ze was hoofdauteur van baanbrekende rapporten van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). In 2023 won ze de Spinozapremie, de hoogste waardering voor wetenschappelijk Nederland, voor haar belangrijke bijdrage aan de uitwisseling van kennis over duurzame ontwikkelingsvraagstukken.
Een eerlijke economie
Samen met Babette Porcelijn, Derk Loorbach, Kees Klomp, Marleen Stikker, Michel Scholte, Paul Schenderling en Winne van Woerden boog Gupta zich de afgelopen maanden over wat er nodig is voor een eerlijke economie in Nederland. Het resultaat is de campagne Het Geluid van Vooruit EN NU DOOR (naar Den Haag), een aftakking van Het Geluid van Vooruit van The Green Times. De plannen werden vrijdagavond gepresenteerd in circulair mini-dorp De Groene Afslag.
EN NU DOOR is niet voor niets vlak voor de verkiezingen gelanceerd. De politiek speelt een grote rol in het aanjagen van systeemverandering, vindt Gupta. ‘En dat kun je niet alleen doen met een ministerie van milieu of water. Ministeries die zich bezighouden met landbouw en economie moet je óók betrekken. Milieu is allesoverstijgend. En als de staat geen prikkels geeft, verandert er niets.’
Politiek heeft visie nodig
‘Wat de politiek nodig heeft, is een visie’, stelt Gupta. ‘Een plan voor de lange termijn. Toen ik eind jaren 80 vanuit India naar Nederland kwam, zat Ed Nijpels in het kabinet. Hij was een vooruitstrevende milieuminister (Nijpels bracht in mei 1989 het Nationaal Milieubeleidsplan uit, red.). Als we toen al een plan hadden gemaakt om van fossiele brandstoffen af te stappen, was het een geleidelijke overgang geweest. Veel minder pijnlijk. In plaats daarvan komt er elke vier jaar een nieuwe regering en zijn ze in die jaren alleen maar bezig zichzelf opnieuw van de macht te verzekeren. Daardoor wordt het probleem verschoven naar toekomstige generaties.’
Een langetermijnvisie zorgt ook voor meer continuïteit in wet- en regelgeving. Onder meer in het reduceren van de CO2-uitstoot van de landbouw en energiesector staat onvoorspelbaar beleid in de weg. ‘Verduurzamen is voor het bedrijfsleven onmogelijk zonder stabiel beleid’, erkent Gupta. Een oplossing ziet ze in wetenschapsgedreven beleid. ‘Wetgeving verandert door vechtende politieke partijen, niet omdat de wetenschap achter het beleid is veranderd.’
Wie de wetenschap volgt, komt ook al snel bij de relatie tussen klimaatbeleid en ongelijkheid uit. Klimaatverandering vergroot namelijk wereldwijd de ongelijkheid: arme landen die de opwarming van de aarde niet veroorzaakt hebben, worden wel het hardst getroffen door de gevolgen ervan. Maar ook binnenlands klimaatbeleid houdt ongelijkheid in het land in stand. Gupta: ‘De meeste subsidies gaan naar de rijken. De mensen die zonnepanelen en elektrische auto’s kunnen betalen. Wie gaat er betalen voor de arme mensen en de kleine bedrijven? Als zij hun lamp aanzetten, moet die gewoon op groene energie werken. Daar moet de overheid voor zorgen.’
Nederland onvoldoende geïnformeerd over klimaat
Het moge duidelijk zijn: de overheid heeft een belangrijke taak, en dus moeten we het kiezen van de nieuwe Tweede Kamer serieus nemen. Maar daarin lijkt klimaat steeds meer naar de achtergrond te verdwijnen. Bij de vorige verkiezingen zag 30 procent van de kiezer het als één van de belangrijkste thema’s, nu is dat nog maar 19 procent. Onder meer de woningnood en defensie worden als belangrijker gezien.
Komt dat doordat we in Nederland nog relatief weinig van klimaatverandering merken? Nee, stelt Gupta. ‘Eerder doordat we er onvoldoende over geïnformeerd zijn. Ook wij merken de impact van klimaatverandering. Door de zeespiegelstijging is het bijvoorbeeld een grote opgave om ervoor te zorgen dat er geen zout water ons grondwater binnendringt. Maar de meeste mensen weten dat niet. Of wat dacht je van alle schade aan funderingen door droogte?’
Het gebrek aan kennis over klimaat is niet alleen kwalijk; daarmee voldoen we bovendien niet aan de afspraken in het VN-Klimaatverdrag van 1992. ‘Artikel 6 zegt heel duidelijk: je moet de maatschappij opleiden over dit probleem. Anders weten ze niet dat het bestaat. Vroeger liep Nederland voorop in de kennisverspreiding over klimaat en milieu. De allereerste klimaattop voor milieuministers vond in 1989 plaats in Noordwijk. Nu heeft zelfs de politiek geen idee meer.’
Andere keuzes maken
Dat klinkt niet al te positief, maar volgens Gupta kan het tij snel keren. ‘Ik zal nooit vergeten wat de examinator van mijn proefschrift tegen me zei. Hij kwam uit Bangladesh. Toen hij klein was, dacht hij dat de Engelsen nooit weg zouden gaan. Twee jaar later werd Bangladesh onafhankelijk. Zo zie ik de huidige situatie ook. Met regeringsleiders als Trump, Poetin en anderen hebben we een dieptepunt bereikt. Nu is het tijd om te vechten voor onze democratie.’
Die verandering vraagt om een groot maatschappelijk draagvlak. En als je het goed framet, is dat er ook, zegt de hoogleraar. ‘Rechts-populisten hebben alles het label ‘links’ gegeven: milieu, wetenschap, systeemverandering. Maar klimaat gaat iedereen aan. Met dit manifest proberen we niet de linkse of de rechtse mensen te bereiken, maar gewoon de kiezer die een goed leven en een gezonde toekomst voor zichzelf en zijn kinderen wil. Daar is verandering voor nodig, maar niet noodzakelijkerwijs opoffering. Het is meer een kwestie van andere keuzes maken. Voor de overgang naar hernieuwbare energie leveren we bijvoorbeeld niks in.’
Een voorbeeld voor de wereld
Nederland is bij uitstek het land om te laten zien dat het anders kan, stelt Gupta. Een klein, rijk land met één van de gelukkigste populaties ter wereld. ‘Als we het hier niet kunnen, kan niemand het. De wereld heeft een voorbeeld nodig. Niet alleen rijke landen, maar ook landen in het mondiale zuiden. Het werkt niet om hen te forceren te stoppen met fossiel. We moeten hen juist inspireren. Anders zitten ook wij straks met een nog groter probleem.’
‘We kunnen de Europese regels volgen en daar nog een schepje bovenop doen. En nee, dat is niet per se slecht voor de concurrentiekracht. Ook voor duurzame producten kunnen we een markt creëren. Ik zal toch niet de enige zijn die een appel zonder pesticiden wil?’
