Waarom Kuypers met een y, vraag je? Simpel: op het gemeentehuis werd de achternaam van haar vader per ongeluk fout geregistreerd. Maar ze is toch écht de achterkleindochter van de oprichter van het bedrijf.

Na je studie ging je eerst de financiële wereld in, maar je kwam toch terug naar het familiebedrijf. Waarom?

‘In de financiële sector had ik veel geleerd over hoe je je bedrijfsvoering zo kunt organiseren dat je het beste aan een klantvraag kunt voldoen. Die ervaring was heel welkom in het bedrijf. In eerste instantie heb ik dan ook veel op operationele verbeteringen gefocust.

Gaandeweg gingen we ook over andere dingen nadenken. We kunnen wel simpelweg uitvoeren wat architecten bedenken, maar het is veel interessanter om onze kennis al veel eerder in te zetten door mee te denken over optimale, energiezuinige installaties.’

Onder jouw leiding is het bedrijf vooral op duurzaamheid gaan focussen. Hoe ging dat?

‘Als familiebedrijf zijn we per definitie met de toekomst bezig. In 2012 kozen we er nadrukkelijker voor om dat ook in onze dienstverlening te verweven en alleen nog maar energieneutrale en gezonde installaties te realiseren. Toen ik in 2013 begon als directeur, mocht ik er handen aan voeten aan geven. Makkelijk was het niet; destijds was dit best vooruitstrevend. Het Klimaatakkoord van Parijs was er nog niet.

In het begin leverde de beslissing best wat spanning op. We gingen heel anders werken. We waren niet meer alleen betrokken bij de uitvoering, maar juist al aan het begin van een traject. Dat waren we als bedrijf niet gewend. We hebben er daarom actief aan gewerkt om iedereen van de juiste kennis te voorzien: we boden cursussen aan en organiseerden kennissessies. Dat is essentieel voor een transitie.

Op een gegeven moment kwam de realisatie: misschien moeten we ook geen opdrachten meer aannemen van bedrijven die echt niet willen verduurzamen. Die keuze is er niet altijd, soms hadden we die opdrachten gewoon nodig. Je bent tenslotte ook verantwoordelijk voor de salarissen van heel veel medewerkers. Gelukkig is duurzaamheid inmiddels de standaard.’

Dat vonden de medewerkers vast niet makkelijk.

‘In de bouw is iedereen op een bepaalde manier opgeleid, een manier die niet per se duurzaam is. Voor het ontwerp van ons nieuwe kantoor in Den Bosch hebben we echt tegen de ingenieurs gezegd: vergeet alles wat je hebt geleerd.

Het gebouw is een test- en showcase waar we duurzamere installaties die ook financieel haalbaar zijn kunnen laten zien. Het heeft bijvoorbeeld een warmte-koudeopslag, maar ook een zogenoemd verbindingshart waarin de temperatuur mag meebewegen met de seizoenen. De temperatuur wordt afgesteld op basis van sensoren binnen en buiten het gebouw. En de glazen gevel op het zuiden kan warmte afzuigen en opslaan.’

Hoe krijg je ook klanten mee?

‘Onze salesmedewerkers hebben op een gegeven moment de groene offerte bedacht. Daarmee beantwoordden we niet alleen de vraag van een klant, maar legden we ook ongevraagd een alternatief voor, inclusief kostenberekeningen en terugverdientijden. Dat was een schot in de roos, want zo geef je mensen inzicht in de mogelijkheden.

In het begin kozen veel klanten alsnog voor de goedkoopste optie, die vaak minder duurzaam was. Sommige hebben later gezegd: hadden we nou toch maar meteen het duurzame alternatief gekozen, want nu moet dat door wetgeving alsnog en moet ik voor de tweede keer investeren.

Duurzaamheid in de bouw is niet zozeer een technisch vraagstuk. De duurzame installaties bestaan al. Het is vooral een mindsetontwikkeling. Neem bijvoorbeeld ziekenhuizen met zogenoemde cleanrooms, gecontroleerde ruimtes waar geen luchtdeeltjes naar binnen of buiten mogen. Die sector is lang niet geïnteresseerd geweest is in energiebesparing, omdat ze ervan uitging dat luchtzuiveringsinstallaties van cleanrooms altijd aan moesten staan om effectief te zijn. Wij hebben aangetoond dat dat helemaal niet nodig is. Door de installaties bijvoorbeeld ‘s nachts uit te zetten, bespaar je gigantisch veel energie. En dan hebben we technisch nog niet eens iets gedaan.’

Gaan de zaken slechter in een wereld waarin klimaat minder centraal staat?

‘We hebben de wetgeving mee. Grote gebouwen hebben nu de plicht om hun energieverbruik te monitoren en te verlagen. Bovendien geloof ik dat de huidige tendensen vooral een reactie zijn op de enorme duurzame onderstroom die gaande is. De Verenigde Staten en enkele andere landen gooien hun kont tegen de krib omdat ze zelf ook wel merken dat verandering onvermijdelijk is.

Het is belangrijk dat we ons niet laten afleiden door zulke stuiptrekkingen naar de oude wereld. Ja, de economie moet draaien. Maar dat kan ook op een gezonde manier.’

Jullie doen veel met energiebesparing. Maar hoe zit het met de materialen waarvan de installaties zijn gemaakt?

‘We gebruiken vooral veel staal. Energieneutraal geproduceerd staal wordt maar weinig aangeboden en is bovendien erg duur. Daarom focussen we vooral op mínder materialen gebruiken. Dat kan vaak door simpelweg anders te kijken. Voorheen was de standaard bij het vervangen van luchtbehandelingskasten bijvoorbeeld: de hele kast eruit, naar de schroot en een nieuwe erin. Nu vervangen we eerder losse onderdelen. Dat bespaart veel materiaal en nog meer geld.

Ik denk dat we ook veel inspiratie uit de natuur kunnen halen. Dat is per definitie een circulair systeem, met allerlei slimmigheden. Termieten bouwen bijvoorbeeld heuvels met speciale luchtstromingen die warme en koude lucht in verbinding brengen. Ze hebben zelfs een kleppensysteem waarmee ze bepaalde gangen open of dicht kunnen zetten. Allemaal zonder techniek.

Er is in de toekomst minder hardware nodig, maar meer software om van alles te monitoren. Dat heeft ook gevolgen voor onze rol als installateurs. We houden ons steeds meer bezig met softwareontwikkeling en monitoring.

De transitie richting circulair is nog groter dan de energietransitie. Maar ik put hoop uit dat wat we in tien jaar bereikt hebben. Met die ervaring kan de circulaire transitie nog veel sneller. Over twee, drie jaar is circulair werken de standaard.’

Wat is dan jullie toegevoegde waarde nog?

‘De komende jaren focussen we niet alleen op energieneutraliteit en circulariteit, maar ook op een gezondere omgeving. Ik vind het belangrijk dat we in een gezonde wereld leven, met schone lucht. Dat is heel bepalend voor je welzijn. De bouw kan daaraan bijdragen, bijvoorbeeld met klimatisering (het regelen van temperatuur en luchtcirculatie in een ruimte, red.)’

Met wie wil je graag nog samenwerken?

‘Samenwerken in de bouw is een uitdaging, maar er zijn ook lichtpuntjes. Zoals het Brancheplan Verpakkingen van de installatiebranche. Of toen Mona Keijzer de plicht tot nestvoorzieningen in nieuwbouwhuizen wilde schrappen, maar de bouw er vol voor ging staan. Daar put ik hoop uit.

‘Ik wil graag meer optrekken met architecten die natuur, comfort en circulariteit omarmen, om samen actief een fijne omgeving te stimuleren. Maar ook circulariteit kunnen we niet alleen. Van grondstof naar recyclingbedrijf is zo’n lange keten. We moeten samen met leveranciers gaan kijken naar wat er anders kan.’

Lees ook:

• Changemaker Tessa van Soest (B Lab): ‘We kunnen het ons niet veroorloven om negatief te worden
• Changemaker Thami Schweichler (United Repair Centre): ‘Mensen zijn vaak trots op een zichtbare reparatie
• Changemaker Andrea van Dijk (Invest-NL): ‘Het gaat erom dat je kijkt hoe iets wel kan’

The post Changemaker Aukje Kuypers (Kuijpers): ‘Moeten ons niet laten afleiden door stuiptrekkingen naar de oude wereld’ appeared first on Change Inc..

Toch deed hij het. Sinds deze maand staan er meerdere vegan gerechten op de menukaart van zijn Franse brasserie. Zoals een warme linzensalade met geroosterde biet, wortel, pastinaak en spruitjes. Alle ingrediënten daarvan werden al gebruikt in zijn keuken, zegt Savoia. Alleen de linzen moest hij extra inkopen.

Warme linzensalade met geroosterde biet, wortel, pastinaak en spruitjes. | Credits: Maaike Kooijman

Van tarte tatin tot bonencrème

Savoia was de afgelopen maanden onderdeel van het project Groene Schatten uit Amsterdamse Keukens. ‘Willen we onze impact op het klimaat verkleinen, dan moeten we meer plantaardig gaan eten. Maar we zien nu dat die trend stagneert. Vooral in de horeca wordt nog steeds heel veel vlees geserveerd’, zegt initiatiefnemer Marta Marszal van Eat.Nourish.Change. ‘Terwijl de omgeving heel bepalend is voor de voedselkeuzes die we maken.’

Samen met Oana Puiu van Crave Culture coachte ze daarom vier horecagelegenheden in Amsterdam-Oost in hun zoektocht naar meer plantaardige werkwijzen. Enkele andere volgen nog. Alle ondernemers hadden hun eigen redenen om mee te doen, maar vooral: hun eigen uitdagingen. ‘Sommige restaurants vroegen om heel eenvoudige, direct toepasbare oplossingen vanwege beperkte keukenruimte en capaciteit, terwijl andere juist behoefte hadden aan verdieping in technieken en werken met nieuwe ingrediënten’, legt Marszal uit. Bij het project waren ook de gemeente Amsterdam, Knowledgde Mile en Women on Food betrokken.

Het resultaat staat sinds januari op de menukaarten. Bij de CousCousbar kun je een wrap bestellen met auberginestoof, kikkererwten en komkommersalade. Bar Bouche introduceerde een boterbonencrème met gemarineerde oesterzwam en pompoen, en een hazelnootromesco met geroosterde broccolini. En de Groene Olifant pakt uit met een tarte tatin met wortel en pastinaak, een wittebonencassoulet met geroosterde venkel en een paddenstoelentartaar.

Culinaire tradities vieren

Allemaal normale gerechten met normale ingrediënten. En dat was ook precies de bedoeling, zegt Marszal. ‘Als mensen iets op de menukaart zien staan dat ze herkennen en dat vertrouwd voelt, wordt het gemakkelijker om voor de plantaardige optie te kiezen.’

Geen quinoaburgers of jackfruitbroodjes dus, maar spruitjes en venkel.

Daarvoor hoeven chefs niet ver van huis te kijken. De eigen culinaire tradities bieden vaak voldoende inspiratie. Bijvoorbeeld in het geval van de CousCousbar. ‘De Marrokaanse keuken is in de basis best wel vegan. Dus we hoefden niet op zoek naar vervangers’, zegt mede-eigenaar Samira Dahmani. En hoewel de Franse keuken niet bekendstaat om zijn plantaardige aanpak, zijn witte bonen ook daar traditioneel onderdeel van het menu.

Uitgangspunt is uiteindelijk vooral om een lekker, volledig gerecht aan te bieden aan klanten. Marszal: ‘Een gerecht dat niet alleen herkenbaar is, maar dat mensen ook het vertrouwen geeft dat ze na het eten voldaan zullen zijn.’

Ingrediënten worden daarom niet weggelaten of simpelweg vervangen door een plantaardige variant, maar gerechten worden from scratch opgebouwd met groenten, peulvruchten en granen als uitgangspunt. De vegan pastrami-sandwich van Petit Lou, met pastrami van vleesvervangermerk Planted, is een uitzondering op die regel.

De sandwich met plantaardige pastrami van Petit Lou. | Credits: Maaike Kooijman

Een logische keuze

Allemaal leuk en aardig, maar dan moeten klanten de gerechten wel bestellen. Dat pakken de ondernemers allemaal op hun eigen manier aan. De gerechten van de Groene Olifant en de CousCousbar staat duidelijk aangeduid als vegan, die van Bar Bouche juist niet. Uiteindelijk, zegt Marszal, is het vooral belangrijk dat de nieuwe gerechten echt worden geïntegreerd in de menukaart. ‘Zodat het niet als “het alternatief” voelt, maar als een logische keuze.’

Omdat de gerechten pas net op de menukaarten zijn verschenen hebben de ondernemers nog weinig inzicht in de verkoopcijfers. Maar de eerste resultaten lijken veelbelovend. Tim Suijderhoud van Bar Bouche zegt dat plantaardige gerechten weliswaar minder worden verkocht dan vlees- en visgerechten, maar dat het ‘weinig scheelt’. Ook bij Petit Lou lopen de plantaardige gerechten goed. Eigenaar Savoia: ‘Veel klanten vragen waar de pastrami vandaan komt. Als ik zegt dat ‘ie vegan is, geloven sommigen het niet.’

Geïnspireerd

Naast de nieuwe gerechten zijn er in de keukens van de deelnemende horecagelegenheden ook minder zichtbare veranderingen doorgevoerd. Zo vervingen enkele ondernemers roomboter door plantaardige boter, en ook de vegan kookroom doet het goed.

Dat zijn ingrediënten die in dierlijke variant een behoorlijke voetafdruk hebben. Marszal doet een snelle rekensom: ‘Als de bonenstoof van de Groene Olifant veertig keer per week wordt verkocht in plaats van een vegetarisch gerecht met boter en room, bespaart dat per jaar ongeveer 900.000 liter water en zo’n 1,75 ton CO2-equivalent. De impact van het vervangen van zuivel wordt enorm onderschat. Als je puur naar de klimaatimpact kijkt, is zuivel zelfs vervuilender dan kippenvlees.’

Het vlees verdwijnt voorlopig nog niet van de menukaarten. Maar de ondernemers en hun medewerkers zijn wel geïnspireerd. Chef Alex van de Groene Olifant: ‘Niemand van ons had verwacht dat bonen zo lekker konden zijn.’

Meer lezen over het voedselsysteem van de toekomst? In de nieuwsbrief Kweekvlees & Kool schrijft Change Inc.-redacteur Maaike Kooijman over nieuwe ontwikkelingen en interessante updates. Schrijf je hier in.

Lees ook:

• Ook op Urk snappen ze dat plantaardige en hybride vis de toekomst is, volgens deze vegan visboer
• 3 lessen over plantaardig eten in de Efteling: ‘De vegakroket heet gewoon ‘kroket”
• Plant Protein Forward versterkt ketens plantaardige eiwitten van eigen bodem: ‘Edamame-teelt is vertienvoudigd’

The post Zo vergroenen Amsterdamse restaurants hun menukaart: ‘Het eten moet vooral vertrouwd zijn’ appeared first on Change Inc..

Het aantal publieke laadpunten voor elektrische auto’s is in Nederland in de afgelopen jaren verdrievoudigd van zo’n 63.000 in 2020 naar bijna 210.000 vorig jaar. Dat meldt Nu.nl op basis van cijfers van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). De meeste laadpunten vind je in Amsterdam en Rotterdam. In zo’n veertig gemeenten is echter een afname te zien.

De komende jaren gaat het laadnetwerk in Europa waarschijnlijk nog veel meer groeien. Laadpaalexploiteur Fastned heeft tot 200 miljoen euro aan nieuwe groene financiering opgehaald bij ABN AMRO, Crédit Agricole, ING, Invest-NL en Rabobank om de uitrol van zijn netwerk in Europa te versnellen, meldt het bedrijf in een persbericht. Het gaat in eerste instantie om 100 miljoen euro aan toegezegd kapitaal voor uitrol in België en Zwitserland, en daarnaast een optie van nog eens 100 miljoen euro voor uitbreiding naar andere landen.

Toch groeit het aantal laadpalen niet snel genoeg, vindt energiebedrijf Vattenfall. ‘Het aantal elektrische auto’s groeit verhoudingsgewijs veel sneller dan het laadnetwerk in Nederland’, zegt de directeur van Vattenfall InCharge op BNR.

Lees ook: Geld verdienen met je laadpalen: dat kan nu met een nieuw soort emissiecertificaten

Fabriek Avantium opent (nog) later

Biotechbedrijf Avantium stelt de opening van zijn fabriek in Delfzijl uit door bouwproblemen. De afronding van de bouw staat nu gepland voor medio 2026, meldt het FD. De verkoop van de op suiker gebaseerde plasticgrondstof FDCA start dan in de tweede helft van dit jaar. Eigenlijk zou de fabriek in het eerste kwartaal al klaar moeten zijn.

Het herstelwerk gaat naar verwachting 7 miljoen euro kosten, schrijft de krant. Dat is bijna de helft van de 15 miljoen euro die het ministerie van Klimaat en Groene Groei eerder heeft vrijgemaakt voor het bedrijf. Dat nieuws deed de koers van het aandeel Avantium opnieuw dalen. Sinds 2020 heeft het biotechbedrijf zo’n 80 procent van zijn waarde verloren.

Lees ook: Ultieme test voor Avantium: groen én winstgevend worden

Groningen zet stap richting circulaire waterketen

Vier partijen in Noord-Nederland zijn er na drie jaar gezamenlijk onderzoek in geslaagd om medicijnresten uit gezuiverd rioolwater dusdanig effectief te verwijderen dat het water geschikt wordt voor de industrie. Nu wordt gezuiverd rioolwater geloosd in een kanaal dat uitmondt in de Waddenzee. In dat water, dat ook weer een bron is voor nieuw drinkwater, komen normaal nog wel medicijnresten terecht.

Nu zou het extra gezuiverde water in plaats daarvan naar de groeiende industrie in Groningen kunnen gaan. Daar staan grote datacenters en moeten verschillende groene fabrieken verrijzen, zoals die van Avantium. Onderzoeksproject REGAIN zegt dan ook twee problemen tegelijk aan te pakken: enerzijds de toenemende vervuiling van het oppervlaktewater en de Waddenzee, anders de groeiende vraag naar water voor de industrie. Die staat vooral ‘s zomers op gespannen voet met de drinkwatervraag van gezinnen, bedrijven en landbouw.

Waterschap Noorderzijlvest en North Water (een joint venture van Waterbedrijf Groningen en Evides Industriewater) gaan nu samen onderzoeken of ze de methoden in hun productieprocessen kunnen integreren. Daarvoor zijn nog wel grote investeringen nodig.

Lees ook: Vakkenvuller bij de Jumbo wil wereldwijd watertekort oplossen

Verkoop warmtepompen blijft achter bij doelstellingen

In 2025 zijn er 126.000 warmtepompoen geleverd aan groothandels en installateurs. Dat zijn er zo’n 15.000 meer dan een jaar eerder, maar lang niet genoeg om de beleidsdoelstelling uit de nationale Aanpak Warmtepompen 2025-2030 te behalen. Dat blijkt uit cijfers van de Vereniging Warmtepompen.

De groei van warmtepompen lijkt bovendien af te nemen. In het vierde kwartaal werden zelfs ruim 10 procent minder warmtepompen geleverd dan in dezelfde periode eind 2024. ‘Het nieuwe kabinet zal de nationale Aanpak Warmtepompen 2025-2030 voortvarend moeten steunen om de sectorcapaciteit tussen nu en 2030 te verdubbelen, om daarmee zo dicht mogelijk bij de beleidsdoelstelling voor 2030 te komen’, zegt voorzitter Frank Agterberg.

Om warmtepompen ook betaalbaar te maken voor woningcorporaties, heeft de sector zich ten doel gesteld om de kosten van warmtepompen voor sociale huurwoningen te halveren. Het gaat om een samenwerking tussen brancheorganisatie Techniek Nederland, corporatiekoepel Aedes, het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, kenniscentrum TNO en drie andere partijen, schrijft Trouw. Onder meer een langere levensduur en onderhoud op afstand moeten de totale prijs van warmtepompen omlaag brengen.

Lees ook: Hoe een nieuwe Europese CO2-prijs de adoptie van warmtepompen en elektrische auto’s vanaf 2027 kan versnellen

Weinig elektrische rijders laden tijdens piekuren stroomnet

Het laden van elektrische auto’s wordt vaak genoemd als een risico voor overbelasting van het stroomnet tussen 16.00 en 21.00 uur. Toch laadt meer dan de helft van de leaserijders – vaak bewust – zijn auto standaard buiten de piektijden. Dat blijkt uit onderzoek van Groendus, Kenter en Ayvens onder 1.700 leaserijders.

Slechts 13 procent laadt zijn elektrische auto standaard tijdens piekuren, tegenover 55 procent die tijdens werktijd of ‘s nachts laadt. De overige 32 procent laadt afhankelijk van de batterijstatus. Bij die groep is dan ook de meeste winst te behalen. Vooral een financiële prikkel via de werkgever lijkt daarvoor een doorslaggevende factor.

Lees ook: Sander Pleij (Ayvens Nederland): ‘We zullen niet zomaar accepteren dat iemand zegt: doe mij nog maar een rondje diesel’

Nieuwe innovatiecampus in Nijmegen ontwikkelt duurzame zware bedrijfsvoertuigen

In Nijmegen is vrijdag de innovatiecampus van IntegratR geopend, een initiatief van heftruckfabrikant Hyster-Yale Nederland en Urban Mobility Systems. Doel is om de marktintroductie van zogenoemde zero-emissie heavy-duty equipment, zoals havenvoertuigen, graafmachines en andere bouw- en industriële machines, te versnellen.

IntegratR zegt in te spelen op een tekort aan test- en certificeringsfaciliteiten voor dergelijke machines in Europa. ‘De vraag groeit explosief. In de praktijk lopen fabrikanten echter vast’, wordt gesteld in het persbericht. Op de innovatiecampus kunnen zowel grote fabrikanten als kleine startups en scaleups samenwerken met onderwijs- en onderzoeksinstellingen. Er kunnen uiteindelijk ook series worden gebouwd.

Lees ook: Opmerkelijk: Een gevechtstank op waterstof

Ook in de media:

• Britse inlichtingendiensten: klimaatverandering raakt nationale veiligheid (NOS)
• Noordzeelanden beloven samen windparken te bouwen én beschermen (Bloomberg)
• IEA: Europa gaat meer lng importeren dan ooit tevoren (Bloomberg)
• Burgers vragen hun gemeente alleen nog pfas-vrije producten in te kopen (Trouw)
• Klimaatminister Sophie Hermans (VVD) over subsidie voor wind op zee: ‘Forse stap, maar anders valt de sector stil’ (WNL)
• Hoe topman David Knibbe van verzekeraar NN Davos beleefde. ‘Helaas is klimaat controversieel geworden’ (NRC)
• Peter Wennink mist volgens critici focus op circulaire economie (Trouw)

The post Nieuwsupdate: Aantal laadpunten verdrievoudigd en opening fabriek Avantium uitgesteld appeared first on Change Inc..

Opmerkelijk

Soms stuit je als redactie op nieuws waarbij een wenkbrauw omhoog schiet. Die ene vreemde innovatie, een onverwacht effect van klimaatverandering of een staaltje menselijke onhandigheid. Opmerkelijk dus. In deze rubriek deelt Change Inc. bijzondere vondsten en ontwikkelingen.

Meer voedsel produceren door efficiëntieslagen

In Science Advances brengen onderzoekers van Cornell University en het Europese Joint Research Centre in kaart hoe dat kan. En vooral: hoe we in de toekomst méér waarde kunnen produceren met mínder schadelijke uitstoot.

Dat heeft vooral te maken met de productiviteit van boerderijen, zegt hoofdonderzoeker Ariel Ortiz-Bobea. Ofwel: hoeveel productie boeren kunnen realiseren per eenheid van input.

Verbeterde efficiënte is vooral een trend in landen met hoge of middelhoge inkomens. In landen met lage inkomens, die vooral in Afrika liggen, is dat veel minder het geval.

De gemiddelde verandering in ‘uitstootintensiteit’ (emissies per unit output) tussen 1961 en 2021 per land.

Technologische vooruitgang stuwt productiviteit landbouw

Onder ‘input’ scharen de onderzoekers arbeid, kapitaal (machines) en materialen zoals zaden en meststoffen, waarbij vooral de materialen blijken uit te maken. Technologische vooruitgang, zoals verbeterde meststoffen, speelt een grotere rol bij het terugdringen van emissies dan efficiëntie op het gebied van arbeid. De onderzoekers onderscheiden overigens geen specifieke maatregelen binnen die technologische vooruitgang.

Om technologische vooruitgang te bevorderen, pleit Ortiz-Bobea voor een doelgerichte strategie voor onderzoek en ontwikkeling. Daar kan ook overheidsbeleid bij helpen, zegt de onderzoeker. ‘Als je kijkt naar de productiviteit van landbouw in de VS, zien we een afname in groei die vooral te maken heeft met de stagnatie van de financiering van onderzoek en ontwikkeling in de afgelopen vier decennia.’

Meer lezen over het voedselsysteem van de toekomst? In de nieuwsbrief Kweekvlees & Kool schrijft Change Inc.-redacteur Maaike Kooijman over nieuwe ontwikkelingen en interessante updates. Schrijf je hier in.

Lees ook:

• Opmerkelijk: Gewassen worden minder voedzaam door klimaatverandering
• Opmerkelijk: Tomaten kweken zonder tomatenplant voor voedselzekerheid
• Opmerkelijk: Vissen veranderen lichaam om te overleven in opwarmende oceaan

The post Opmerkelijk: We kunnen méér voedsel produceren met mínder uitstoot van broeikasgassen appeared first on Change Inc..

Het is een dilemma. De meeste bedrijven willen van kunstmatige intelligentie profiteren, of hebben het gevoel dat ze simpelweg niet kunnen achterblijven. Tegelijkertijd wordt het moeilijker om hun duurzaamheidsdoelstellingen te behalen. Ruim vier op de tien leidinggevenden zegt ‘opnieuw naar klimaatdoelen te moeten kijken’ dankzij de voetafdruk van kunstmatige intelligentie.

Hoe gaan bedrijven daarmee om? Change Inc. sprak beslissers bij TenneT, Albert Heijn, AFAS en Fairphone over hun overwegingen rondom duurzaamheid en AI-gebruik.

Het AI-dilemma: een vloek of zegen voor het klimaat?

In deze artikelenreeks onderzoekt Change Inc. de invloed van AI op milieu en klimaat, zowel positief als negatief. We proberen een antwoord te vinden op de vraag: is AI een vloek of een zegen voor de duurzaamheidstransitie?

Eerder verschenen in deze reeks:

• Energievraag datacenters verdriedubbelt, kan ons energienet dat aan?
• Kunstmatige intelligentie biedt kansen, maar is geen silver bullet voor duurzame wereld
• Met efficiënte AI-modellen en chips slurpt kunstmatige intelligentie een stuk minder energie
• Met groene stroom en een nuttig doel voor restwarmte worden datacenters duurzamer

Mario Suykerbuyk, chief information officer bij TenneT

‘De inzet van AI brengt onmiskenbaar kosten met zich mee, waaronder energieverbruik en organisatorische veranderingen met betrekking tot mensen, processen en governance. Die kosten vragen om bewuste afwegingen. De vraag is niet óf AI impact heeft, maar hoe die impact zich verhoudt tot de rol die AI kan spelen in het verduurzamen van het energiesysteem als geheel.

Om die afweging goed te kunnen maken, is het belangrijk om scherp te hebben dat het energiesysteem fundamenteel is veranderd en dat die ontwikkeling zich de komende jaren alleen maar verder zal versnellen. Waar we historisch werkten met een relatief voorspelbaar, vraaggestuurd aanbod, met een beperkt aantal grote energiecentrales en goed planbare vraag, bewegen we nu naar een systeem waarin aanbod steeds vaker leidend en tegleijk variabel is.

De snelle groei van wind- en zonne-energie, de elektrificatie van mobiliteit, industrie en de gebouwde omgeving, en de opkomst van decentrale opwek en opslag zorgen voor een energiesysteem met veel meer fluctuaties en onderlinge afhankelijkheden. Dat is essentieel voor verduurzaming, maar maakt het systeem ook aanzienlijk complexer. In het verleden konden we met een beperkt aantal operationele keuzes per dag of per uur het systeem stabiel houden. Nu en in de toekomst gaat het om duizenden, soms miljoenen beslissingen in zeer korte tijd. Denk aan realtime balancering van vraag en aanbod en het maximaal inzetten van duurzame opwek zonder het net te overbelasten.

In deze systeemoptimalisatie speelt digitalisering, en in het bijzonder AI-gedreven voorspel- en besluitvorming, een cruciale rol. Zonder digitale intelligentie is het simpelweg niet meer mogelijk om de complexiteit beheersbaar te houden en tegelijkertijd de energietransitie te versnellen.

Daarbij is het belangrijk om onderscheid te maken tussen verschillende vormen van AI-gebruik. Het trainen van AI-modellen kan energie-intensief zijn, maar vindt vaak incidenteel en gecentraliseerd plaats. Het dagelijkse gebruik van eenmaal getrainde modellen, bijvoorbeeld voor voorspellingen, optimalisatie en besluitondersteuning in netbeheer, is veel minder energie-intensief en juist zeer efficiënt schaalbaar.

Binnen TenneT ligt de focus tot nu toe dan ook nadrukkelijk op het toepassen van AI-modellen, niet op het zelf trainen of ontwikkelen van grootschalige generieke modellen. Daarnaast zetten we waar mogelijk kleinere, taakgerichte modellen in voor specifieke toepassingen, omdat die vaak afdoende zijn en aanzienlijk minder rekenkracht en dus energie vergen.

De relevante vraag is niet alleen wat AI kost, maar ook wat het energiesysteem kost als we deze intelligentie níét inzetten. Het alternatief voor digitale sturing is vaak extra fysieke infrastructuur, meer materiaalgebruik, grotere ruimtelijke impact en langere doorlooptijden voor netverzwaring. Ook het onbenut laten van duurzame opwek of het structureel aanhouden van ruime veiligheidsmarges heeft een duidelijke duurzaamheidsimpact.

Vanuit dat perspectief kan gerichte inzet van AI juist bijdragen aan een veel duurzamer energiesysteem: door slimmer te sturen in plaats van alleen maar groter te bouwen, door bestaande infrastructuur beter te benutten en door maatschappelijke investeringen effectiever in te zetten.’

Michiel Overeem, manager productdevelopment bij AFAS

‘We willen onze voetafdruk als bedrijf verlagen, maar dat is lastig omdat we ook veel groeien. In de praktijk blijft ons energieverbruik daarom ongeveer gelijk, maar we doen wel meer met datzelfde verbruik.

Dat kan deels doordat we onze hardware regelmatig vernieuwen. Nieuwe hardware is energiezuiniger. Daarnaast optimaliseren we onze software om minder hardware nodig te hebben. Efficiëntie en kostenverlaging gaan daarbij hand in hand met duurzaamheid. Als iets efficiënter is, is het duurzamer én goedkoper.

Bij AI willen we vooral garanderen dat het een nuttige toepassing heeft. We willen het niet gebruiken omdat het een hype is, maar toegevoegde waarde leveren, zodat het geen nutteloze footprint is. We hebben aan onze software bijvoorbeeld een AI-functie toegevoegd om vergaderingen te transcriberen en samen te vatten. Daar was veel vraag naar. Maar mensen kunnen in onze software geen filmpjes genereren. Vooralsnog denken we niet dat zo’n functionaliteit iets zou toevoegen.

Het is moeilijk om inzicht te krijgen in het energie- en waterverbruik van AI. Een stagiair in ons team heeft zich vorig jaar vol gestort op allerlei metingen. Wat kost het om de software een kwartier te laten draaien? Wat is het effect van aanpassingen in de software? Dat is vaak ongrijpbaar, ook omdat verschillende aanpassingen andere effecten hebben als ze worden samengevoegd.

Hoe gedetailleerder we inzicht hebben, hoe beter we erop kunnen sturen. Op serverkastniveau, liever nog op machineniveau. In de toekomst kunnen we misschien zelfs op efficiëntie per gebruiker sturen.

AI zit niet alleen in de software van AFAS, we gebruiken het ook om die software te ontwikkelen. Daardoor kunnen we efficiënter werken. Op dit moment kijken we vooral naar wat modellen kunnen, minder naar hoe duurzaam ze zijn. Dat is in deze fase van verkenning het belangrijkst. Als de use cases duidelijker zijn, verwacht ik zeker nog een verduurzamingsslag.’

Monique Lempers, chief impact officer bij Fairphone

‘De impact van AI op het klimaat is volledig afhankelijk van de wijze waarop we de technologie inzetten. Het is een zwaard dat aan twee kanten snijdt. Dat geldt overigens voor elke technologie. Kijk naar de smartphone: die heeft communicatie aanzienlijk makker gemaakt, maar roept tegelijkertijd vragen op over data security.

Bij Fairphone hebben we een bedrijfsbrede dialoog gevoerd om te bepalen hoe we AI zinvol en optimaal kunnen inzetten. Momenteel ondersteunt AI bij ons basisactiviteiten zoals onderzoek, data-analyse en communicatie. Denk aan support bij onze impactrapportage en klantenservice.

Maar de werkelijke innovatieve waarde zit in het gebruik van AI voor duurzame systeemverbeteringen. We pionieren met predictive maintenance: we gebruiken slimme modellen om slijtage van telefoononderdelen te voorspellen op basis van individueel gebruik. Door deze data om te zetten in preventieve acties, zoals een gepersonaliseerd laadadvies om degradatie van de batterij te voorkomen, gebruiken we AI als een instrument om de levensduur van onze hardware te verlengen.

Omdat de meeste Fairphones op Android draaien, is Gemini automatisch onderdeel van de software. Wij hebben geen inzicht in of invloed op dat gebruik; daar ligt een duidelijke verantwoordelijkheid voor Google. Wel brengen wij de integrale CO2-uitstoot van onze toestellen in kaart, inclusief de gebruiksfase. De gebruiksfase beslaat momenteel slechts 2 procent van de totale uitstoot, maar bij een onverhoopte stijging zullen we ons moeten inspannen om dit te reduceren of te compenseren. Dat is voor ons niet meer dan logisch; het is onderdeel van de true price.

AI beïnvloedt onze bedrijfsvoering ook indirect. Door de AI-hausse is er een enorme run op datacenterspecifieke technologie. Dat zet de wereldwijde keten onder grote druk. Fabrieken verschuiven hun focus, waardoor de ruimte voor de productie van de reguliere telefoononderdelen schaarser wordt. We hebben ons de afgelopen tijd maximaal moeten inspannen om onze leveringszekerheid te waarborgen.’

Sjoerd Holleman, directeur strategie, product & analytics bij Albert Heijn

‘Albert Heijn vult elke dag ruim 7 miljoen borden. Dat vraagt om scherpe keuzes in wat we inkopen, vervoeren en in de winkel leggen. AI helpt ons om die puzzel beter te leggen, bijvoorbeeld door dagelijks voorspellingen te doen over wat elke winkel nodig heeft of slimme bezorgroutes te bedenken. Door slimmere routes te rijden, reduceren we gereden kilometers en dus emissies in de transportketen.

Door beter in te schatten wat winkels nodig hebben, voorkomen we jaarlijks meer dan 1,5 miljoen kilo voedselverspilling. Dit wordt in de winkel zelf versterkt door AI-gedreven systemen als dynamisch afprijzen en Laatste Kans Koopjes. En de AI-toepassingen voor klanten, Scan & Kook en Mijn AH assistent, helpen om te koken met ingrediënten die al in huis zijn en zo ook thuis minder eten weg te gooien.

We kiezen bewust voor simpele modellen, die minder data en rekenkracht vragen en dus ook minder energie verbruiken. Daarom ontwikkelen we veel AI zelf en gebruiken we generatieve AI alleen waar dat echt toegevoegde waarde heeft. Als een proces met eenvoudige automatisering of menselijke inschatting net zo goed werkt, zetten we bewust geen AI in.

Kunstmatige intelligentie vervangt bij Albert Heijn geen mensen, maar stelt collega’s en klanten in staat om betere beslissingen te nemen, waardoor we minder voedsel verspillen, minder kilometers rijden en het werk inhoudelijk sterker en minder belastend maken.’

Lees ook:

• Robert Keus wil milieu-impact van AI transparant maken met GreenPT: ‘We gebruiken AI te veel voor simpele dingen’
• Van ‘restjesrek’ tot AI-buffet: deze oplossingen pakken voedselverspilling in de horeca aan
• Bosbranden voorkomen met AI: Amsterdamse scale-up ziet enorme markt

The post Het AI-dilemma: Zo maken TenneT, Albert Heijn, AFAS en Fairphone de afweging tussen AI-gebruik en duurzaamheid appeared first on Change Inc..

Composiet van windturbinebladen recyclen

Het klinkt als een logische aanpak. Rotorbladen worden eerst geshredderd tot ‘vlokken’ en kunnen vervolgens met nieuw kunststofhars tot een nieuw composiet worden vermaakt. De vlokken van composiet, sprietjes van enkele centimeter lang, zijn daarmee een industriële grondstof voor nieuwe composietproducten.

Toch was dat nog geen gangbare methode, legt Albert ten Busschen, associate lector van het lectoraat Kunststoftechnologie, uit. ‘Er wordt elders vooral onderzoek gedaan naar chemische recycling. Dan wordt composiet bijvoorbeeld gecontroleerd verbrand om de vezels eruit terug te winnen, of het wordt opgelost om de verschillende materialen te kunnen scheiden. Maar daar is tot op heden nog geen operationele industriële oplossing uitgekomen. Het vergt ook grote investeringen en heeft hoge operationele kosten.’

Albert ten Busschen.

Andere manieren zijn er ook. Zoals mechanische recycling. Dan vermaal je kunststoffen en kun je daar vervolgens een vulstof mee maken. Een prima idee, maar de businesscase is moeilijk: virgin vulstoffen zijn heel goedkoop.

Tot voor kort was er daarom slechts één recyclemethode voor composiet operationeel. Daarbij wordt composiet vermalen en toegevoegd aan een cementoven. De kunststof in het materiaal verbrandt; de overgebleven vezels vormen een additief in het cement. ‘Dat wordt nu gezien als dé methode om composiet te recyclen’, zegt Ten Busschen. ‘Maar echt circulair is het niet. Niet alleen wordt een deel verbrand, maar je krijgt ook een heel ander product.’

Toepassing voor de Rotterdamse industrie

Het lectoraat van Windesheim pakte het daarom anders aan. Ten Busschen: ‘We wilden de waarde behouden die in composiet zit. We maken het weliswaar kleiner, maar de sterkte blijft.’

Installatie van de damwand in Almere.

Toegegeven: met het nieuwe materiaal kunnen geen rotorbladen worden gemaakt. Daar is het niet sterk genoeg voor. Maar het is wél sterk genoeg gebleken voor allerlei onderdelen van onze infrastructuur. Zoals een nieuwe damwand bij de Beatrixsluis in Almere, bestaande uit 80 planken van 20 meter. En zogenoemde geleidebalken in de haven van Delfzijl.

Dat waren allemaal nog ‘demonstrators’: casussen die vooral dienden om het materiaal in de praktijk te testen. Maar inmiddels wordt de ‘Windesheim-methode’ ook toegepast door de industrie. De Circular Recycling Company (CRC) in Rotterdam shreddert oude windturbinebladen tot vlokken. Het recent opgerichte Rotterdamse bedrijf Compone maakt daar nieuwe composietproducten van.

Logistieke uitdagingen

Windmolens vormen een grote stroom van composietafval. Rotorbladen hebben een ‘houdbaarheidsdatum’ van gemiddeld 20 tot 25 jaar, wat betekent dat de windmolens die in de jaren 90 en het begin van deze eeuw zijn geplaatst, nu als afval op de markt komen. ‘Omdat we steeds meer windmolens plaatsen, is dit een groeiende materiaalinstroom’, zegt Ten Busschen. In onder meer de VS worden de rotorbladen gestort of zelfs begraven, maar in Nederland is dat verboden. Bovendien is er weinig ruimte voor, lacht de onderzoeker.

Maar ook andere voorwerpen worden van composiet gemaakt. Zoals bootrompen en moderne vliegtuigen. Wel kennen die allemaal hun eigen logistieke uitdagingen. Afgedankte bootrompen worden bijvoorbeeld niet centraal ingezameld. En rotorbladen van windmolens moeten eerst kleiner worden gemaakt om ze naar de shredder te kunnen vervoeren. Ten Busschen: ‘Als je ze in z’n geheel wilt vervoeren, is dat zeer kostbaar.’

Groter aandeel circulair materiaal

De samenstelling van het materiaal vormde een andere uitdaging. Met de huidige methode kan een materiaal gemaakt worden dat voor 70 procent uit hergebruikt composiet en voor 30 procent uit nieuw materiaal bestaat. Dat is voornamelijk hars en een klein deel glasvezel.

‘Gebruik je een groter aandeel virgin materiaal, dan zijn zowel de milieukosten als de economische kosten een stuk hoger. Nieuw materiaal kost – in elk geval in het geval van composiet –  meer geld dan hergebruikt materiaal’, legt Ten Busschen uit.

Foto Credit: Hogeschool Windesheim.

In de toekomst wordt het wellicht mogelijk om de circulariteit van de methode verder te verhogen. Bijvoorbeeld door ook recyclebare kunststofhars te gebruiken. Ten Busschen wijst erop dat nieuwe harsen al gerecycled kunnen worden, maar dat die methode nog verre van ideaal is.

‘Er zijn bepaalde typen gerecycled hars die je in heet, aangezuurd water kunt oplossen. De vezels die je overhoudt zijn dan goed intact. Maar de harsresten die in het water achterblijven, kun je alleen nog als laagwaardig plastic gebruiken. Bovendien zijn recyclebare harsen nu nog veel duurder dan virgin polyesterhars,’ voegt hij toe. ‘Maar het lectoraat blijft er onderzoek naar doen.’

Lees ook:

• Waarom oude windmolens slopen als je ze kunt opknappen en verkopen?
• Deze Nederlandse bedrijven gaan oude windmolens volledig circulair verwerken
• Hoe gaat het nu met: start-up die speeltuinen en geluidsschermen maakt van oude windmolens

The post Deze Nederlandse oplossing voor recyclen composiet van windturbines en boten wordt op industriële schaal toegepast appeared first on Change Inc..

Als programmamanager duurzaamheid bij UMC Utrecht werkt Kroon dag in, dag uit aan die verduurzaming. UMC Utrecht leidt bijvoorbeeld namens alle academische ziekenhuizen het thema ‘Kennisontwikkeling & bewustwording’ vanuit de Green Deal Duurzame Zorg.

Je komt uit de financiële wereld, werkte later bij een energiebedrijf. Waarom de overstap naar de zorg?

‘Ik had nog jaren bij Alliander kunnen werken, ik had het er goed naar mijn zin. Maar toen ik voor deze rol werd gevraagd, dacht ik: hier ben ik harder nodig. Ja, de zorg doet goede dingen, maar het is ook een vervuilende sector. Ze draagt voor zo’n 7 procent bij aan de totale uitstoot van broeikasgassen en gebruikt ook heel veel materialen.

De zorgsector is relatief laat begonnen met verduurzamen. Er zit een gat tussen onze ambities en de realisatie daarvan. Terwijl het juist in het belang van de sector is dat we in de toekomst gezond kunnen leven. Daar voel ik me ook persoonlijk verantwoordelijk voor. Want hebben mijn kinderen straks nog schone lucht en schoon water?’

In ‘Hooghangend fruit’ pleit je samen met anderen voor radicale verduurzaming van de ziekenhuiszorg. Waarom is dat nodig?

‘Duurzaamheid is in de zorg nog niet zo verankerd in werkwijzen en systemen. Wat dat betreft kunnen we veel leren van andere sectoren. Bijvoorbeeld als het gaat om de rollen en verantwoordelijkheden in elke fase van de transitie. Soms doen we bijvoorbeeld in fase één al dingen die gericht zijn op beleid bestendigen. Als we nog aan het innoveren en testen zijn, matcht dat niet.’

Waarop innoveren jullie zoal?

In het Wilhelmina Kinderziekenhuis moesten ouders voorheen een blauw pak aan als ze hun kind wegbrachten voor een operatie. Daarna werd het pak meteen weggegooid. Dat zorgde voor zeker tienduizend disposables per jaar. Bovendien is het voor kinderen helemaal niet fijn als ze hun ouders niet meer goed herkennen.

Uit ons onderzoek blijkt dat de luchtkwaliteit in de operatiekamer net zo goed blijft als ouders gewoon hun eigen kleding dragen. Dus hebben we die pakken afgeschaft. Dat maakt de zorg menselijker, het afval minder én het scheelt in kosten en aantal handelingen.

Dit klinkt als een kleine verandering, maar het raakt aan iets groots. De blauwe pakken werden voorgeschreven in een protocol, er is leiderschap en lef voor nodig om daar tegenin te gaan. Bovendien bieden zulke veranderingen een strategisch voordeel.’

Wat houdt dat strategische voordeel in?

‘Soms gaat het om financieel voordeel of een besparing in aantal handelingen. Maar we kijken bijvoorbeeld ook naar onze kwetsbaarheid in de toeleveringsketen, de tevredenheid van patiënten en hoe aantrekkelijk we zijn voor nieuwe medewerkers. Dat kan allemaal meewegen.’

Waar komen ideeën voor innovaties vandaan?

‘Vaak van intrinsiek gemotiveerde collega’s die zich verenigen in bottom-up green teams. Dat zijn er nu zo’n veertig in de organisatie. Om hun slagkracht te vergroten hebben we een online community opgezet en bieden we hen bijvoorbeeld opleidingen aan.’

Hoe krijg je ook de rest van de medewerkers mee?

‘Eén-op-één contact werkt het beste, maar ik kan natuurlijk niet iedereen persoonlijk spreken. Daarom hebben we collega’s geïnterviewd over wat hen drijft tot verduurzaming en de resultaten met iedereen gedeeld.

Er is maar een klein deel dat wil verduurzamen vanuit groene ideologie. Vaak gaat het eerder om praktische overwegingen of zorgzaamheid. Mensen scharen zich makkelijker achter een doel als ze zich kunnen identificeren met de drijfveren erachter. Uiteindelijk wil iedereen een goed mens zijn.’

Hoe kies je op welk project je focust?

‘We hebben een roadmap en daarin is uitgestippeld welke veranderingen de grootste impact hebben. Niet alles kan tegelijk. Soms is het beter om te beginnen met iets relatiefs eenvoudigs en daarvan te leren, zodat je die kennis kunt toepassen in een project met meer stakeholders of complexere logistiek.

Ook de kosten spelen een rol. Neem de overstap op herbruikbare laryngoscoopbladen: een metalen onderdeel van een instrument waarmee we de luchtwegen in beeld kunnen brengen. We konden vrij makkelijk overstappen op herbruikbare instrumenten voor volwassenen. Maar voor kinderen heb je meerdere maten nodig. Dat betekent dat de terugverdientijd per maat langer is. De kostenbesparing van het eerste project kon vervolgens worden ingezet voor het volgende project.’

‘De duurzaamste zorg is de zorg die nooit gegeven is’, schrijven jullie in ‘Hooghangend fruit’. Moeten we ook naar minder zorg toe?

‘Stel je voor dat de druk op de zorg zo groot wordt, dat we niet meer iedereen kunnen helpen. Dat zou best weleens de toekomst kunnen zijn. Wie behandel je dan? Dat is een gevoelige, ethische kwestie.

Voor het welzijn van een patiënt is een extra behandeling lang niet altijd passend. Soms is pijnbestrijding een logischere keuze. Maar er is een cultuurverandering nodig om daarover überhaupt in gesprek te kunnen gaan.

Uiteindelijk is het een kwestie van gezond verstand. Zorg leveren die past bij de patiënt én de grenzen van de planeet.’

Onder UMC Utrecht vallen ook onderwijs en onderzoek. Welke stappen zetten jullie daarin?

‘We willen artsen opleiden die snappen hoe gezondheid verbonden is met milieu en klimaat, en welke impact zij daarop hebben. Dat maken we onderdeel van alle curricula. Daarvoor moeten we ook docenten trainen, die nog niet altijd gewend zijn het mee te nemen in hun lessen.

Samenwerken is hierin belangrijk. We hebben een netwerk opgebouwd van beleidsmedewerkers van universitaire ziekenhuizen die verantwoordelijk zijn voor de opleidingen. Zo kunnen we er samen voor zorgen dat planetary health overal wordt onderwezen. We hebben er ook e-learningmodules over gemaakt die voor iedereen in Nederland toegankelijk zijn.’

Met wie wil je graag nog samenwerken?

‘We hebben al heel veel samenwerkingen lopen. Met andere UMC’s, maar ook met veel partijen in de regio, zoals de regionale ziekenhuizen, Provincie Utrecht en onderwijsinstellingen. Ik word gelukkig van coalities die we smeden om de wereld een beetje beter te maken, groot of klein.

Ik denk dat we nog meer met andere ziekenhuizen moeten optrekken om samen in te kopen. Elk ziekenhuis is individueel te klein om bijvoorbeeld herbruikbare materialen van leveranciers te eisen. Als we landelijk of per regio inkopen, kunnen we een sterkere vuist maken en nieuwe businessmodellen voor herbruikbare alternatieven ontwikkelen. Daarin is het overigens wel een drempel dat we als academisch ziekenhuis aan andere aanbestedingsregels moeten voldoen dan andere ziekenhuizen.

Ook andere samenwerkingen zie ik wel voor me. We doen bijvoorbeeld nog niets met het ministerie voor Infrastructuur & Waterstaat als het om circulair werken gaat. En we kunnen met lokale boeren samenwerken om gezonde voeding naar het ziekenhuis te brengen. We kunnen elkaar in de zorg misschien niet altijd even goed of snel vinden, maar de wil is er wel.’

Lees ook:

• CFO Josefien Kursten (UMC Utrecht): ‘Binnen de bestuurskamer zijn er altijd vooroordelen over duurzaamheid’
• Changemaker Tessa van Soest (B Lab): ‘We kunnen het ons niet veroorloven om negatief te worden’
• Changemaker Thami Schweichler (United Repair Centre): ‘Mensen zijn vaak trots op een zichtbare reparatie’

The post Changemaker Celina Kroon (UMC Utrecht): ‘De zorg doet veel goede dingen, maar is ook een vervuilende sector’ appeared first on Change Inc..

‘Ik heb enorm zitten janken’, zegt Waayer. ‘Ik ben ook nog nooit ergens zo zenuwachtig voor geweest. Op 5 februari worden de vier stieren een jaar oud. Daarna kan hun vlees niet meer verkocht worden als kalfsvlees, en dus levert het veel minder op. Dus ik moest vóór die tijd het geld bij elkaar halen om te voorkomen dat ze alsnog naar de slacht zouden gaan voor de hogere prijs.’

Boerenzoon wordt veganist

Waayer koopt de stieren van zijn vader Jan. Op zijn boerderij in het Twentse Geesteren verzorgt hij vleeskalveren tot het moment dat ze geslacht worden. Boerenzoon Wouter is als kind niet anders gewend. ‘Ik kreeg een ‘knuffelkoe’ toen ik een jaar of zes was. Liesje noemde ik hem. Na vijf maanden was Liesjes hok leeg. Ik had toen nog niet in de gaten dat hij naar de slacht was.’

Pas als Waayer op zijn zesentwintigste uit huis gaat, is er voor hem genoeg afstand en ruimte om na te denken over of het allemaal wel echt zo normaal is. ‘Dieren opsluiten in kleine en donkere hokken, hun kinderen weghalen, ze na een kort leven de dood in jagen. Er was me altijd verteld dat dat nu eenmaal zo gaat. Maar dat doe je toch ook niet met huisdieren? We hebben een scheidslijn gemaakt tussen productiedieren en huisdieren, maar die bestaat in feite helemaal niet.’

Hij koopt een vleesvervanger, die hij verrassend lekker vindt. Steeds vaker. ‘Er ontstond steeds meer weerzin tegen vlees. Toen ik een keer bij mijn ouders kwam, waar het geraamte van een haan uit de soeppan stak, dacht ik: dit doe ik niet meer. Het zag er verschrikkelijk uit. Als je het beste met dieren voorhebt, is geen vlees eten de enige optie. Vegetariërs bleken bovendien helemaal geen zielige mensen die snel doodgingen, zoals ik vroeger altijd dacht.’

Symboolpolitiek nodig voor verandering bio-industrie

In de NPO-documentaire Liesjes hok was leeg van regisseur Nick Boshuijer bouwt Waayer wederom een speciale band op met enkele koeien van zijn vader. Aan het einde van de docu, als alle andere kalveren naar de slacht zijn gebracht, blijken Liesje en zijn vrienden achtergebleven te zijn. Met de crowdfunding heeft Waayer hen nu kunnen redden.

Symboolpolitiek? Ja, geeft de vegan opiniemaker toe op Instagram. Maar: ‘Liesje is misschien wel de bekendste stier van Nederland. Hij is uitgegroeid tot een symbool tegen de bio-industrie, die een hoop mensen laat nadenken over de keuzes op hun bord. Een boerenzoon die vier vleeskalveren overkoopt van zijn vader, omdat hij in hun ogen keek en zag dat dit niet slechts productiedieren zijn, is precies het soort symboolpolitiek dat we nodig hebben om daadwerkelijke verandering voor elkaar te krijgen.’

‘De veehouderij is onhoudbaar’

Om die daadwerkelijke verandering gaat het hem uiteindelijk allemaal. ‘Sommigen denken dat ik een hekel aan boeren heb’, zegt Waayer. ‘Maar ik ben zelf een boer! Ik zie mijn ouders ook niet als dierenbeulen. Zij doen wat zij denken dat goed is. Nee, het gaat me om het systeem. De veehouderij is onhoudbaar.’

Hij wijst erop dat veehouderij veel land, water en voer kost, terwijl de dieren relatief weinig opleveren. ‘Als we een groeiende wereldbevolking willen voeden, moet dat echt anders. Bovendien: we kunnen kweekvlees straks veel goedkoper maken dan ander vlees. En de Vegan Cowboys maken plantaardige caseïne. Ondertussen wordt vlees steeds duurder. De veehouderij is financieel straks helemaal geen interessante optie meer.’

Andere opties voor boeren

Systeemverandering is ook beter voor de boeren, denkt Waayer. ‘Zij worden nu weggeconcurreerd door die eeuwige schaalvergroting. Je hebt een enorm bedrijf nodig om een klein beetje geld te verdienen.’ Ook zijn vader kan niet rondkomen van de kalverhouderij. Hij heeft ook een bedrijf dat onder meer luchtreinigers voor stallen verkoopt. Maar er zijn ook opties die boeren wel lucratief maken, zegt Waayer. ‘Kijk naar Bart en Tom van De Nieuwe Melkboer, die zelf soja verbouwen voor zuivelvervangers. Of naar boeren die materialen telen voor biobased bouw.’

Het grote probleem: ‘Boeren gaan uit zichzelf niet veranderen. Dat kost veel te veel geld. Daar moet de overheid echt een rol in pakken. Die uitkoopregeling is doodzonde. Dat is gewoon kapitaal- en kennisvernietiging. Je zou dat ook kunnen gebruiken om die bedrijven te helpen naar een duurzaam verdienmodel over te gaan.’

‘Mensen luisteren naar me’

Waayer probeert zijn ideeën aan de man te brengen met aansprekende video’s op Instagram. Influencer noemt hij zichzelf niet, liever gaat hij door het leven als opiniemaker. En dat werkt: hij krijgt vaak reacties van mensen die door hem geïnspireerd worden om minder vlees te eten. ‘Zelfs mijn moeder krijgt steeds meer weerstand tegen vlees.’

Maar negatieve reacties krijgt hij ook. Veel zelfs: ‘mensen eten nu eenmaal vlees’; ‘100 procent dat hij hier en daar een lekker biefstukkie pakt’; en soms zelfs ‘ik schiet je neer’. Zijn ouders vragen zelfs aan hem of hij niet gewoon kan stoppen. Ze krijgen te veel commentaar van de buren.

Maar stoppen doet hij niet. ‘Toen ik veganist werd, wist ik: ik moet hier iets mee. Juist omdat ik op een boerderij ben opgegroeid, spreek ik mensen aan die anders niet zo snel naar een veganist zouden luisteren. Tja, ze kunnen moeilijk zeggen dat ik niet weet hoe het zit. Ik ben ervan overtuigd dat ik met mijn verhaal iets heel goeds voor de dieren kan betekenen.’

Bovendien is de band met zijn ouders en broer Chiel, ondanks hun uiteenlopende wereldbeelden, goed. In Liesjes hok was leeg gaat Waayer ook met hen in gesprek. Chiel, die de boerderij van zijn ouders wil overnemen, snapt niet waarom zijn broer een stukje biefstuk zou weigeren. Maar ze zitten ook te geinen aan de keukentafel. ‘Een positief geluid in tijden van polarisatie’, denkt Waayer.

Crowdfunding

Dat Waayer de kalveren heeft kunnen kopen, betekent niet dat de crowdfunding al gesloten is. De stieren moeten immers ook nog ergens heen. ‘Ik zou ze het liefst met z’n vieren in de achtertuin zetten’, grijnst Waayer. Serieuzer: ‘Maar ik kan ze niet het leven geven dat ze verdienen. Een rusthuis kan dat wel. Ik wil mijn verantwoordelijkheid nemen. Financieel bijdragen aan hun kosten en bijvoorbeeld meehelpen op de plek waar ze terechtkomen.’

Meer lezen over het voedselsysteem van de toekomst? In de nieuwsbrief Kweekvlees & Kool schrijft Change Inc.-redacteur Maaike Kooijman over nieuwe ontwikkelingen en interessante updates. Schrijf je hier in.

Lees ook:

• Ook op Urk snappen ze dat plantaardige en hybride vis de toekomst is, volgens deze vegan visboer
• Meatable en andere pionier stoppen, maar kweekvlees blijft veelbelovend
• World Food Prize-winnaar Lawrence Haddad: ‘Je kunt klimaat en gezondheid niet los van elkaar zien’

The post Boerenzoon en veganist Wouter Waayer: ‘Vegetariërs bleken geen zielige mensen die snel doodgingen’ appeared first on Change Inc..

De Europese Commissie wil overheden verplichten om duurzame technologie, zoals batterijen, elektrische voertuigen en componenten voor zonne- en windenergie, (deels) in Europa in te kopen. Dat blijkt uit een conceptvoorstel dat Reuters heeft ingezien. Daarmee wil de Commissie de lokale industrie versterken en de afhankelijkheid van China verkleinen.

Batterijen zouden onder de nieuwe regelgeving bijvoorbeeld minstens in de EU moeten zijn samengesteld, en enkele onderdelen moeten ook in de EU zijn geproduceerd. De regels zouden strenger worden met de jaren. Ook spreekt de Commissie van een verbod op meerderheidsbelangen voor bedrijven uit landen waar de EU geen vrijhandelsverdrag mee heeft. Het officiële voorstel volgt waarschijnlijk volgende week en kan dus nog veranderen.

Lees ook: Opmerkelijk: Zelfs nu Trump vol voor olie gaat, doen clean tech-bedrijven het beter op de beurs

€ 30 miljoen subsidie voor groen gas uit Groningen

Het project EemsGas krijgt 30 miljoen subsidie van de overheid voor de bouw van een commerciële fabriek die groen gas produceert. Dat maakt grondstoffenproducent en aandeelhouder Perpetual Next bekend in een persbericht. In de fabriek moeten groen gas en stoom worden geproduceerd uit sloophout. Het gaat om liefst 18 miljoen kubieke meter groen gas per jaar, volgens de aandeelhouder ‘vele malen de productievolumes van conventionele productiefaciliteiten’.

Doel is om groen gas aan het aardgasnet te leveren en stoom aan het lokale stoomnet. Perpetual Next werkt samen met Gasunie aan dit project. Ook TNO is betrokken. Die organisatie levert gasificatietechnologie voor de fabriek.

Lees ook: Meer groen gas uit mest: pluimveehouders willen het over een paar jaar al doen in Moerdijk

Met recyclebare koffiecups kiest sector niet voor duurzaamste optie

Sinds 1 januari 2026 mag je koffiecups bij het plastic, metaal en drankkarton (pmd) gooien. De koffiesector, verenigd in Koffie Capsule Recycling (KCR), heeft geïnvesteerd in fabrieksinstallaties die koffiecups uit pmd kan filteren. Klinkt duurzaam. Maar er waren nog groenere alternatieven, merkt het FD op.

De Europese Commissie wilde aluminium en plastic koffiecups juist verbieden en vervangen door biologisch afbreekbare cups. Ook Karin Molenveld, programmamanager renewable plastics van Wageningen University & Research, zegt tegen de krant dat composteerbare cups het duurzaamst zijn. ‘De koffiedrab is goed voor de waarde van compost, je vervuilt de pmd-stroom niet en je hoeft er geen nieuwe fossiele materialen voor te gebruiken.’ Ze stelt dat ‘de lobby’ innovatieve materialen tegenwerkt.

Lees ook: De koffiewereld veranderen vanuit Utrecht: zo doet Wonder Beans dat

Heijmans komt met duurzame modulaire brug

De komende decennia moeten er honderden bruggen worden vervangen, stelt Heijmans. Daarom heeft het bouwbedrijf een modulaire brug gepresenteerd. De onderdelen daarvan kunnen individueel worden vervangen, verplaatst of hergebruikt.

Daarbij is de brug gemaakt van CO2-neutraal beton. Het brugdek bestaat bijvoorbeeld uit een mix van cementvervanger Paebbl, zogenoemde biochar en gerecycled beton. In totaal bestaat het betonmengsel voor driekwart uit circulaire grondstoffen. Ook voor de constructie is CO2-arm beton gebruikt. De eerste brug staat in Heijmans’ eigen proeftuin; het bedrijf verwacht hem ‘binnen enkele jaren’ op grote schaal te kunnen inzetten.

Lees ook: Beton maar dan anders: 5 duurzame oplossingen

Studie naar historische opwarming aarde toont verwoesting ecosystemen

Ook 56 miljoen jaar geleden warmde de aarde snel op. Niet door de uitstoot van fossiele brandstoffen, zoals nu, maar waarschijnlijk door onder meer vulkanisme en methaanuitstoot in de zee. Onderzoeker Mei Nelissen van het NIOZ (Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee) heeft in een maandag gepubliceerd rapport in kaart gebracht wat destijds de gevolgen waren. Dat kon ze zien in laagjes sediment, opgeboord voor de Noorse kust.

Nelissen: ‘De ecosystemen op het land waren duizenden jaren ontregeld. Een toename van houtskool laat zien dat er meer bosbranden plaatsvonden. Een toename van kleimineralen in het zee-sediment wijzen er bovendien op dat er hele stukken land de zee in spoelden door erosie.’ Ook maakte de oorspronkelijke vegetatie, vooral coniferen, snel plaats voor varens. Ze benadrukt: ‘De koolstof die weer in de lucht komt door deze verstoringen kan de global warming verder versterken.’

Lees ook: Bosbranden voorkomen met AI: Amsterdamse scale-up ziet enorme markt

Ook in de media:

• Steeds meer mensen kopen ‘voor de zekerheid’ een dieselaggregaat (Trouw)
• Grote vrees dat vol stroomnet dit jaar woningbouw verlamt (FD)
• Canada gaat met Chinese hulp eigen elektrische auto bouwen, auto-industrie woest (BNR)
• Fossiele energie in China daalt voor het eerst in tien jaar (Reuters)
• Radboud Universiteit gaat werknemers alleen nog Fairphones geven (Nu.nl)
• Nieuwe Net Zero-standaard biedt bouw- en vastgoedsector duidelijkheid op weg naar klimaatneutraliteit (Dutch Green Building Council)
• Fonds Bill Gates investeert meer in fossiel (The Guardian)

The post Nieuwsupdate: EU wil groene technologie uit Europa verplichten en miljoenen subsidie voor groen gas uit Groningen appeared first on Change Inc..

In 2026 gaat het demissionaire kabinet niet twee, maar slechts één windpark van 1 gigawatt aanbesteden op de Noordzee. Dat schrijft demissionair klimaatminister Sophie Hermans in een brief aan de Tweede Kamer. Voor het windpark IJmuiden Ver Gamma-A stelt het kabinet een subsidie beschikbaar van maximaal 104 euro per megawattuur.

‘Een groot verschil met de periode van subsidievrij bouwen, maar deze subsidie is nodig om te voorkomen dat de bouw van windparken op zee volledig stilvalt’, zegt Hermans tegen de Volkskrant. Wegens de hoge bouwkosten en de relatief langzame elektrificering van de industrie vormen windparken momenteel een groot risico voor bouwers. Op het project Nederwiek 1-A heeft vorig jaar geen enkele windparkenbouwer zich ingeschreven.

Lees ook: Zigzagbeleid met wind op zee: wat een nieuw kabinet beter kan doen

Belangrijk oceanenverdrag VN ingegaan

Zaterdag is het Oceaanverdrag van de VN ingegaan, dat in 2023 al werd aangenomen. Het verdrag moet de ‘open zee’ beschermen: de zeeën die buiten territoriale wateren vallen. Dat is het grootste onbeschermde natuurgebied op aarde. In 2030 moet 30 procent van de oceanen beschermd zijn.

Het Oceaanverdrag vormt vooral een juridisch kader om mensen aansprakelijk te stellen als ze onrechtmatige praktijken uitvoeren op zee. Verdere invulling van dat kader moet later nog volgen, bijvoorbeeld als het gaat om handhaving en financiering. Nederland heeft het verdrag wel getekend, maar nog niet geratificeerd.

Lees ook: Dankzij AI zijn beschermde oceaanreservaten niet langer te groot om in de gaten te houden

Asscher op de bres voor sustainable aviation fuel

Lodewijk Asscher, door kabinet-Rutte IV aangesteld als voorzitter van de zogenoemde duurzame luchtvaarttafel, wil dat de overheid de luchtvaart helpt vergroenen. De afstandsafhankelijke vliegbelasting die het kabinet vanaf 2027 wil invoeren kan daarbij helpen, denkt Asscher. Hij vraagt de formerende partijen om de belastingopbrengsten terug te vloeien naar luchtvaartmaatschappijen, die daarmee meer sustainable aviation fuel (SAF) kunnen kopen.

‘Je ziet nu een kip-eiprobleem. SAF is vier keer zo duur als normale kerosine, waardoor er weinig vraag naar is’, zegt Asscher tegen de Volkskrant. ‘Als het nieuwe kabinet over de brug komt, los je het kip-eiprobleem op. Dan ontstaat er meer vraag, komt er een industrie op gang en gaat de prijs van SAF dalen. Dan breng je als Nederland een motortje op gang, waardoor je vanuit hier duurzamer vliegt dan elders.’

Lees ook: Duurzamer vliegen: biobrandstof heeft het moeilijk, maar er zijn ook andere opties

Duitsland lanceert subsidie voor aankoop elektrische auto

Het Duitse ministerie van Klimaat wil subsidies tot 6.000 euro beschikbaar stellen voor huishoudens met een laag of middelhoog inkomen die een elektrische auto willen komen. Dat meldt Reuters op basis van berichtgeving van de Duitse krant Bild.

De subsidies kunnen helpen om de emissies van het Duitse verkeer te verlagen, maar zouden vooral bedoeld zijn om de vraag naar elektrische auto’s in het land te stimuleren. De Duitse auto-industrie, groot geworden door hun expertise in verbrandingsmotoren, zou moeite hebben om te schakelen naar elektrisch vanwege een gebrek aan vraag.

Lees ook: Ook verbrandingsmotoren moeten duurzamer: ‘Met alleen elektrische auto’s komen we er niet’

Lokale energie- en warmteopwek kan netcongestie verminderen

Lokale energieopwekking kan het landelijke stroomnet ontlasten en de energietransitie goedkoper maken, doordat er minder geïnvesteerd hoeft te worden in uitbreiding van het stroomnet. Dat blijkt uit een achtergrondartikel van vakblad ESB. De auteurs zien veel mogelijkheden in lokale voorzieningen. Huishoudens en bedrijven maken daarbij gebruik van energie afkomstig uit de wijk, bijvoorbeeld van zonnepanelen. Daarvoor zijn er wel batterijen of energiemanagementsystemen nodig die vraag een aanbod op elkaar af kunnen stemmen.

Voor warmte geldt hetzelfde, schrijven de auteurs. Een deel van de warmte kan lokaal worden opgewekt of hergebruikt, bijvoorbeeld door warmte-koudeopslag (WKO’s) of aquathermie. Gebouwen die veel energie verbruiken, zoals ziekenhuizen en zwembaden, kunnen hun restwarmte beschikbaar stellen. ‘De ontwikkeling van lokale systemen wordt echter geremd door een traditionele, sectorale beleidsbenadering met de centrale opwekking als uitgangspunt.’

Lees ook: Tilburg doorbreekt impasse bij aanleg warmtenetten met eigen warmtebedrijf

Misschien minder microplastics in lichaam dan gedacht

Onafbreekbare microplastics zijn overal. In de zee, in ons eten, en dus in ons lichaam. Althans, dat werd lang gedacht. Maar daaraan wordt nu getwijfeld, schrijft The Guardian.

Microplastics, en ook de nog kleinere nanoplastics, zijn te klein om waar te nemen. Daarom wordt het bestaan ervan vaak indirect aangetoond. Maar in dat proces kan verwarring ontstaan met vetweefsel, dat vergelijkbare signalen zou afgeven. Daarbij wordt ook in laboratoria gebruikgemaakt van plastic materialen, waardoor onderzochte weefsels ‘besmet’ kunnen raken met omgevingsplastic.

Lees ook: Opmerkelijk: Microplastics kunnen speuren naar gevaarlijke stoffen in rioolwater

Ook in de media:

• CE Delft: gemeenten kunnen hun CO2-uitstoot verlagen met 40% (CROW)
• Startupbegeleider ziet circulaire bedrijven vastlopen. ‘Er is een vals gevoel van vooruitgang’ (NRC)
• AIVD keek mee naar miljoenenorder die netbeheerders in China deden (RTL Nieuws)
• Huishoudens kregen te hoge rekening voor warmtenet, maar merendeel leveranciers lijdt juist fors verlies: ’Geen investeringen meer’ (De Telegraaf)
• Wat we van China kunnen verwachten wat betreft energie en klimaat in 2026 (CarbonBrief)
• Milieuorganisatie blokkeert groen gas uit mestfabriek Oijen: ‘Past dit in een duurzaam scenario?’ (Brabants Dagblad)
• Slimme software maakt van een vuilstort een energiecentrale, en dat is ook goed voor het klimaatprobleem (Trouw)

The post Nieuwsupdate: Subsidie voor bouw van windpark op Noordzee en belangrijk oceanenverdrag VN ingegaan appeared first on Change Inc..