In een artikel van de MIT Technology Review over tien doorbraaktechnologieën voor 2026 kreeg de natrium-ion begin deze maand een prominente vermelding. Dat lijkt niet overdreven, want eind vorige week meldde CATL, de grootste batterijfabrikant voor elektrische voertuigen ter wereld, in juli te starten met de massaproductie van een natrium-ionbatterij.

Aan natrium-ionbatterijen wordt al jaren hard gewerkt, omdat er veel potentiële voordelen zijn. Change Inc. bespreekt de belangrijkste ontwikkelingen in zes vragen.

Wat zijn de sterke punten van de natrium-ionbatterij?

Natrium-ionbatterijen werken met dezelfde principes als de lithium-ionbatterij. Tussen twee polen, de anode en de kathode, verplaatsen zich lithium- dan wel natrium-ionen via een chemische stof (de elektrolyt). Daarbij komt elektriciteit vrij als de batterij ontlaadt, en wordt energie opgeslagen als de batterij laadt.

Het gebruik van natrium kent drie grote voordelen. Door de overvloedige aanwezigheid van zoutlagen op aarde kan natrium bijvoorbeeld relatief goedkoop worden gewonnen. De kosten worden geschat op ongeveer 5 dollarcent per kilo, tegenover 15 dollar per kilo voor lithium.

De ruime aanwezigheid van natrium in verschillende delen van de wereld betekent ook dat er voor de winning geen afhankelijkheid is van een beperkt aantal grondstofleveranciers, zoals bij lithium wel het geval is. Dit is onder meer voor Europa strategisch aantrekkelijk.

Op de derde plaats zijn natrium-ionbatterijen inherent veiliger dan de lithium-ionvariant en werken ze bovendien bij lage temperaturen van minus 20 graden Celsius nog steeds goed.

Waardoor wordt grootschalige toepassing geremd?

De grootste zwakte van natrium-ionbatterijen tot nog toe is de lagere energiedichtheid. De dominantie van lithium-ionbatterijen is gestoeld op het feit dat dit type batterij op een relatief klein oppervlak veel energie kan opslaan, wat voor tal van toepassingen aantrekkelijk is, waaronder elektrisch rijden.

De ontwikkeling van natrium-ionbatterijen is echter zo sterk verbeterd dat de energiedichtheid nog maar beperkt achterloopt op die van lithium-ion. Zo hebben veel natrium-ionbatterijen inmiddels een dichtheid tussen de 120 en 160 wattuur per kilogram bereikt. Dat is vergelijkbaar met lithiumbatterijen die een relatief lage energiedichtheid hebben, maar zit nog wel onder het topsegment van de lithium-ionbatterijen, met een energiedichtheid van 250 wattuur per kilogram.

Voor welke toepassingen kunnen we natrium-ionbatterijen verwachten?

Op korte termijn doen natrium-ionbatterijen hun intrede in twee belangrijke markten: elektrisch vervoer en batterij-opslag ter ondersteuning van de balans van elektriciteitsnetten.

De Chinese batterijgigant CATL maakte afgelopen week bekend een natrium-ionbatterij op de markt te brengen voor lichte elektrische voertuigen, waarvoor de massaproductie in juli dit jaar wordt opgestart. Het gaat om een batterij die volgens CATL specifiek goed presteert onder koude condities tot minus 30 graden Celsius. De energiedichtheid is 175 wattuur per kilogram en de batterij heeft een capaciteit van 45 kilowattuur.

Op het gebied van energieopslag is onder meer het bedrijf Peak Energy actief met grote installaties met natrium-ionbatterijen. Daar is veel vraag naar vanwege de behoefte om schommelingen in het aanbod van hernieuwbare energie uit zon en wind op te vangen.  Peak Energy sloot afgelopen november een grote overeenkomst met energiebedrijf Jupiter Power voor de levering van bijna 5 gigawattuur aan opslagcapaciteit tussen 2027 en 2030.

Hoe groot is de potentiële markt?

De markt voor lithium-ionbatterijen blijft de komende tien jaar naar verwachting flink groeien, maar krijgt wel concurrentie van natrium-ion als kleine broer. Volgens onderzoeksbureau Research and Markets kan de markt voor natrium-ionbatterijen de komende tien jaar van vrijwel nul naar een omvang van rum 30 miljard dollar op jaarbasis groeien.

Ter vergelijking: afgelopen jaar had de markt voor lithium-ionbatterijen wereldwijd een omvang van 134 miljard dollar. Dat kan volgens analisten doorgroeien naar 865 miljard dollar in 2034.

Fabriek voor natrium-ionbatterijen in China. | Credits: Getty Images

Hoe ver zijn de Chinezen met natrium-ionbatterijen?

Chinese bedrijven domineren de markt voor lithium-ionbatterijen en hebben ook fors ingezet op de ontwikkeling van natriumbatterijen. CATL js hierbij één van de belangrijkste spelers.

Ook BYD, de grootste Chinese fabrikant van elektrische auto’s, heeft eigen productiefaciliteiten opgezet voor natrium-ionbatterijen. Opvallend genoeg ligt de focus daarbij in eerste instantie niet op auto’s, maar op grootschalige opslagsystemen voor netwerkinfrastructuur.

Wat gebeurt er in Europa en Nederland?

Voor Europa bieden natrium-ionbatterijen kansen om de afhankelijkheid van China op de batterijmarkt te verkleinen. De winning van natrium kan in Europa plaatsvinden en diverse Europese partijen hebben zich op de natrium-iontechnologie gestort.

In Duitsland speelt het Fraunhofer onderzoeksinstituut een belangrijke rol met onder meer pilotprojecten voor opslagsystemen op basis van natrium-ionbatterijen. Verder maakte de Zweedse ontwikkelaar van natrium-ionbatterijen Altris afgelopen week bekend een strategische samenwerking te hebben gesloten met de Tsjechische batterijfabrikant Draslovka. Samen willen ze een Europese toeleveringsketen voor natrium-ionbatterijen opzetten.

Nederland zit ook niet stil. Zo heeft chemiebedrijf Nobian, dat onder meer in Twente en Groningen zout wint, samen met Exergy Storage, de Universiteit Twente en innovatieplatform ISPT het samenwerkingsverband Starbatch opgezet voor de ontwikkeling van natriumbatterijen.

Lees ook:

• Nederlandse zoutbatterij zou ons minder afhankelijk kunnen maken van schaarse metalen uit het buitenland
• 5 batterij-innovaties waar iedereen reikhalzend naar uitkijkt
• Deze batterijen gaan lithium-ion vervangen, maar de vraag is wanneer

The post De natrium-ionbatterij kan in 2026 echt doorbreken: 6 dingen die je moet weten appeared first on Change Inc..

Het is een dilemma. De meeste bedrijven willen van kunstmatige intelligentie profiteren, of hebben het gevoel dat ze simpelweg niet kunnen achterblijven. Tegelijkertijd wordt het moeilijker om hun duurzaamheidsdoelstellingen te behalen. Ruim vier op de tien leidinggevenden zegt ‘opnieuw naar klimaatdoelen te moeten kijken’ dankzij de voetafdruk van kunstmatige intelligentie.

Hoe gaan bedrijven daarmee om? Change Inc. sprak beslissers bij TenneT, Albert Heijn, AFAS en Fairphone over hun overwegingen rondom duurzaamheid en AI-gebruik.

Het AI-dilemma: een vloek of zegen voor het klimaat?

In deze artikelenreeks onderzoekt Change Inc. de invloed van AI op milieu en klimaat, zowel positief als negatief. We proberen een antwoord te vinden op de vraag: is AI een vloek of een zegen voor de duurzaamheidstransitie?

Eerder verschenen in deze reeks:

• Energievraag datacenters verdriedubbelt, kan ons energienet dat aan?
• Kunstmatige intelligentie biedt kansen, maar is geen silver bullet voor duurzame wereld
• Met efficiënte AI-modellen en chips slurpt kunstmatige intelligentie een stuk minder energie
• Met groene stroom en een nuttig doel voor restwarmte worden datacenters duurzamer

Mario Suykerbuyk, chief information officer bij TenneT

‘De inzet van AI brengt onmiskenbaar kosten met zich mee, waaronder energieverbruik en organisatorische veranderingen met betrekking tot mensen, processen en governance. Die kosten vragen om bewuste afwegingen. De vraag is niet óf AI impact heeft, maar hoe die impact zich verhoudt tot de rol die AI kan spelen in het verduurzamen van het energiesysteem als geheel.

Om die afweging goed te kunnen maken, is het belangrijk om scherp te hebben dat het energiesysteem fundamenteel is veranderd en dat die ontwikkeling zich de komende jaren alleen maar verder zal versnellen. Waar we historisch werkten met een relatief voorspelbaar, vraaggestuurd aanbod, met een beperkt aantal grote energiecentrales en goed planbare vraag, bewegen we nu naar een systeem waarin aanbod steeds vaker leidend en tegleijk variabel is.

De snelle groei van wind- en zonne-energie, de elektrificatie van mobiliteit, industrie en de gebouwde omgeving, en de opkomst van decentrale opwek en opslag zorgen voor een energiesysteem met veel meer fluctuaties en onderlinge afhankelijkheden. Dat is essentieel voor verduurzaming, maar maakt het systeem ook aanzienlijk complexer. In het verleden konden we met een beperkt aantal operationele keuzes per dag of per uur het systeem stabiel houden. Nu en in de toekomst gaat het om duizenden, soms miljoenen beslissingen in zeer korte tijd. Denk aan realtime balancering van vraag en aanbod en het maximaal inzetten van duurzame opwek zonder het net te overbelasten.

In deze systeemoptimalisatie speelt digitalisering, en in het bijzonder AI-gedreven voorspel- en besluitvorming, een cruciale rol. Zonder digitale intelligentie is het simpelweg niet meer mogelijk om de complexiteit beheersbaar te houden en tegelijkertijd de energietransitie te versnellen.

Daarbij is het belangrijk om onderscheid te maken tussen verschillende vormen van AI-gebruik. Het trainen van AI-modellen kan energie-intensief zijn, maar vindt vaak incidenteel en gecentraliseerd plaats. Het dagelijkse gebruik van eenmaal getrainde modellen, bijvoorbeeld voor voorspellingen, optimalisatie en besluitondersteuning in netbeheer, is veel minder energie-intensief en juist zeer efficiënt schaalbaar.

Binnen TenneT ligt de focus tot nu toe dan ook nadrukkelijk op het toepassen van AI-modellen, niet op het zelf trainen of ontwikkelen van grootschalige generieke modellen. Daarnaast zetten we waar mogelijk kleinere, taakgerichte modellen in voor specifieke toepassingen, omdat die vaak afdoende zijn en aanzienlijk minder rekenkracht en dus energie vergen.

De relevante vraag is niet alleen wat AI kost, maar ook wat het energiesysteem kost als we deze intelligentie níét inzetten. Het alternatief voor digitale sturing is vaak extra fysieke infrastructuur, meer materiaalgebruik, grotere ruimtelijke impact en langere doorlooptijden voor netverzwaring. Ook het onbenut laten van duurzame opwek of het structureel aanhouden van ruime veiligheidsmarges heeft een duidelijke duurzaamheidsimpact.

Vanuit dat perspectief kan gerichte inzet van AI juist bijdragen aan een veel duurzamer energiesysteem: door slimmer te sturen in plaats van alleen maar groter te bouwen, door bestaande infrastructuur beter te benutten en door maatschappelijke investeringen effectiever in te zetten.’

Michiel Overeem, manager productdevelopment bij AFAS

‘We willen onze voetafdruk als bedrijf verlagen, maar dat is lastig omdat we ook veel groeien. In de praktijk blijft ons energieverbruik daarom ongeveer gelijk, maar we doen wel meer met datzelfde verbruik.

Dat kan deels doordat we onze hardware regelmatig vernieuwen. Nieuwe hardware is energiezuiniger. Daarnaast optimaliseren we onze software om minder hardware nodig te hebben. Efficiëntie en kostenverlaging gaan daarbij hand in hand met duurzaamheid. Als iets efficiënter is, is het duurzamer én goedkoper.

Bij AI willen we vooral garanderen dat het een nuttige toepassing heeft. We willen het niet gebruiken omdat het een hype is, maar toegevoegde waarde leveren, zodat het geen nutteloze footprint is. We hebben aan onze software bijvoorbeeld een AI-functie toegevoegd om vergaderingen te transcriberen en samen te vatten. Daar was veel vraag naar. Maar mensen kunnen in onze software geen filmpjes genereren. Vooralsnog denken we niet dat zo’n functionaliteit iets zou toevoegen.

Het is moeilijk om inzicht te krijgen in het energie- en waterverbruik van AI. Een stagiair in ons team heeft zich vorig jaar vol gestort op allerlei metingen. Wat kost het om de software een kwartier te laten draaien? Wat is het effect van aanpassingen in de software? Dat is vaak ongrijpbaar, ook omdat verschillende aanpassingen andere effecten hebben als ze worden samengevoegd.

Hoe gedetailleerder we inzicht hebben, hoe beter we erop kunnen sturen. Op serverkastniveau, liever nog op machineniveau. In de toekomst kunnen we misschien zelfs op efficiëntie per gebruiker sturen.

AI zit niet alleen in de software van AFAS, we gebruiken het ook om die software te ontwikkelen. Daardoor kunnen we efficiënter werken. Op dit moment kijken we vooral naar wat modellen kunnen, minder naar hoe duurzaam ze zijn. Dat is in deze fase van verkenning het belangrijkst. Als de use cases duidelijker zijn, verwacht ik zeker nog een verduurzamingsslag.’

Monique Lempers, chief impact officer bij Fairphone

‘De impact van AI op het klimaat is volledig afhankelijk van de wijze waarop we de technologie inzetten. Het is een zwaard dat aan twee kanten snijdt. Dat geldt overigens voor elke technologie. Kijk naar de smartphone: die heeft communicatie aanzienlijk makker gemaakt, maar roept tegelijkertijd vragen op over data security.

Bij Fairphone hebben we een bedrijfsbrede dialoog gevoerd om te bepalen hoe we AI zinvol en optimaal kunnen inzetten. Momenteel ondersteunt AI bij ons basisactiviteiten zoals onderzoek, data-analyse en communicatie. Denk aan support bij onze impactrapportage en klantenservice.

Maar de werkelijke innovatieve waarde zit in het gebruik van AI voor duurzame systeemverbeteringen. We pionieren met predictive maintenance: we gebruiken slimme modellen om slijtage van telefoononderdelen te voorspellen op basis van individueel gebruik. Door deze data om te zetten in preventieve acties, zoals een gepersonaliseerd laadadvies om degradatie van de batterij te voorkomen, gebruiken we AI als een instrument om de levensduur van onze hardware te verlengen.

Omdat de meeste Fairphones op Android draaien, is Gemini automatisch onderdeel van de software. Wij hebben geen inzicht in of invloed op dat gebruik; daar ligt een duidelijke verantwoordelijkheid voor Google. Wel brengen wij de integrale CO2-uitstoot van onze toestellen in kaart, inclusief de gebruiksfase. De gebruiksfase beslaat momenteel slechts 2 procent van de totale uitstoot, maar bij een onverhoopte stijging zullen we ons moeten inspannen om dit te reduceren of te compenseren. Dat is voor ons niet meer dan logisch; het is onderdeel van de true price.

AI beïnvloedt onze bedrijfsvoering ook indirect. Door de AI-hausse is er een enorme run op datacenterspecifieke technologie. Dat zet de wereldwijde keten onder grote druk. Fabrieken verschuiven hun focus, waardoor de ruimte voor de productie van de reguliere telefoononderdelen schaarser wordt. We hebben ons de afgelopen tijd maximaal moeten inspannen om onze leveringszekerheid te waarborgen.’

Sjoerd Holleman, directeur strategie, product & analytics bij Albert Heijn

‘Albert Heijn vult elke dag ruim 7 miljoen borden. Dat vraagt om scherpe keuzes in wat we inkopen, vervoeren en in de winkel leggen. AI helpt ons om die puzzel beter te leggen, bijvoorbeeld door dagelijks voorspellingen te doen over wat elke winkel nodig heeft of slimme bezorgroutes te bedenken. Door slimmere routes te rijden, reduceren we gereden kilometers en dus emissies in de transportketen.

Door beter in te schatten wat winkels nodig hebben, voorkomen we jaarlijks meer dan 1,5 miljoen kilo voedselverspilling. Dit wordt in de winkel zelf versterkt door AI-gedreven systemen als dynamisch afprijzen en Laatste Kans Koopjes. En de AI-toepassingen voor klanten, Scan & Kook en Mijn AH assistent, helpen om te koken met ingrediënten die al in huis zijn en zo ook thuis minder eten weg te gooien.

We kiezen bewust voor simpele modellen, die minder data en rekenkracht vragen en dus ook minder energie verbruiken. Daarom ontwikkelen we veel AI zelf en gebruiken we generatieve AI alleen waar dat echt toegevoegde waarde heeft. Als een proces met eenvoudige automatisering of menselijke inschatting net zo goed werkt, zetten we bewust geen AI in.

Kunstmatige intelligentie vervangt bij Albert Heijn geen mensen, maar stelt collega’s en klanten in staat om betere beslissingen te nemen, waardoor we minder voedsel verspillen, minder kilometers rijden en het werk inhoudelijk sterker en minder belastend maken.’

Lees ook:

• Robert Keus wil milieu-impact van AI transparant maken met GreenPT: ‘We gebruiken AI te veel voor simpele dingen’
• Van ‘restjesrek’ tot AI-buffet: deze oplossingen pakken voedselverspilling in de horeca aan
• Bosbranden voorkomen met AI: Amsterdamse scale-up ziet enorme markt

The post Het AI-dilemma: Zo maken TenneT, Albert Heijn, AFAS en Fairphone de afweging tussen AI-gebruik en duurzaamheid appeared first on Change Inc..

Keus is vastbesloten die wereld te veranderen. ‘Ik ben niet tegen AI, maar de gebruiker moet wel weten wat het werkelijk kost.’

‘De groenste AI-provider ter wereld’

In 2005 richtte Keus Brthrs Agency op. Voorheen vooral bouwer van websites en apps, maar inmiddels kloppen de meeste klanten aan voor AI-oplossingen op maat. Toch bleek het team niet overál een antwoord op te hebben. Als klanten wilden weten hoeveel energie of water hun AI-opdrachten verbruikten, of waar hun data precies stond, moest het bedrijf ze een antwoord schuldig blijven.

Dat moest anders, vond Keus. Daarbij wilde hij zelf nu ook weleens weten hoe het precies met de impact van AI-modellen zat. De omslag kwam ongeveer een jaar geleden, met de lancering van het Chinese opensource-model Deepseek. ‘Vanaf toen zijn opensource-modellen beter en beter geworden. Die bleken ook goed inzetbaar voor onze vraagstukken. Vanuit daar hebben we doorontwikkeld. We wilden de groenste én transparantste AI-provider ter wereld worden.’

Inzicht in stroomverbruik en CO2-uitstoot

Het bieden van transparantie is in elk geval gelukt. GreenPT is het enige bedrijf dat per AI-chatgesprek aangeeft hoeveel (kilo)wattuur het heeft gekost en hoeveel gram CO2-equivalent. Het energieverbruik klopt vrij precies; met een heleboel tests op de eigen infrastructuur heeft het team uitgezocht hoeveel zogenoemde tokens het uitvoeren van elke actie kost. Hoe meer tokens, hoe meer energie. (Het checken van deze tekst op spelfouten kost 1,57 wattuur, zie ik later).

Die data zijn bekend doordat GreenPT toegang heeft tot de data van de eigen chips. Eigen servers heeft het bedrijf echter niet. Voorheen draaide het zijn modellen op de servers van Leafcloud. Dat opereert volledig in Nederland, gebruikt alleen groene stroom en zet restwarmte in om water te verwarmen voor zwembaden en douches.

Inmiddels is GreenPT dusdanig gegroeid dat het moest overstappen op servers in een datacenter van het Franse bedrijf Scaleway. Ook dat gebruikt grotendeels groene stroom. Het kleine deel dat uit kernenergie komt, wordt op een andere manier gecompenseerd. Keus: ‘Daarom is het op papier 100 procent duurzame energie.’ Het datacenter verbruikt bovendien een minimale hoeveelheid water door gebruik te maken van luchtkoeling.

Mede doordat GreenPT niet het enige bedrijf is dat gebruikmaakt van de servers in het datacenter, is de weergegeven CO2-uitstoot per chatgesprek nu nog een schatting. Met een extern bedrijf rekent GreenPT nu uit hoeveel broeikasgassen het datacenter per uur uitstoot en wat dat betekent voor individuele AI-opdrachten. De CO2-uitstoot is weliswaar laag door het gebruik van hernieuwbare energie, maar volgens Keus is het een illusie om te denken dat een groot datacenter nu al helemaal uitstootvrij kan zijn.

Tips voor energiebesparing bij gebruik van AI

Op basis van die inzichten kunnen gebruikers volgens Keus ‘een rationele keuze maken’ om AI wel of niet in te zetten op bepaalde momenten en voor bepaalde taken. ‘Als je taken op de achtergrond wilt laten uitvoeren, wil je dat natuurlijk het liefst doen op momenten dat de CO2-uitstoot zo laag mogelijk is. Maar het gaat ook om wát we doen. Mijn dochter van twaalf vraagt regelmatig of ze iets aan “chat” mag vragen. Voor zulke simpele dingen gebruiken we AI veel te veel. Maar voor andere dingen, zoals coderen of onderzoek doen, kan het juist heel handig zijn.’

Om energie te besparen neemt het bedrijf ook andere maatregelen. Zo heeft het gekozen voor modellen die relatief weinig rekenkracht gebruiken, maar wel goede resultaten leveren. Enkele modellen ‘delen’ hun hardware om energie te besparen.

Daarnaast geeft GreenPT gebruikers tips om hun energieverbruik te verlagen. Keus: ‘Dat gaat bijvoorbeeld over de lengte van chatgesprekken. Veel mensen weten niet dat bij een nieuwe vraag ook de rest van het gesprek keer op keer in het model wordt gestopt. Als je een vraag stelt over een ander onderwerp, is dat nergens voor nodig en kun je beter een nieuw gesprek starten.’

Bij GreenPT kunnen gebruikers kiezen voor GreenL (language) of GreenR (reasoning). Het eerste voor bijvoorbeeld vertalen of samenvatten, het tweede voor ingewikkeldere cognitieve taken. Er is ook een speech-to-text-optie.

Milieueffect van trainen modellen en chipproductie

De voetafdruk tijdens de gebruiksfase is één, maar de productie van de servers en chips en het trainen van modellen hebben ook veel impact.

Op de website van GreenPT staat dat er tijdens de initiële training van de modellen – in dit geval die van Mistral en OpenAI – geen groene energie is gebruikt. Keus: ‘De live inference was fase één van onze berekeningen. We gaan nu fase twee in, waarin we meer willen kijken naar productiekosten en landgebruik. Dat staat zeker op de planning, maar heeft wel wat meer voeten in de aarde.’

Geen concurrentie met OpenAI

Na een positieve test met bestaande klanten ging GreenPT in september 2025 live. Inmiddels heeft het ongeveer 500 betalende klanten, plus 25 contracten met bedrijven. Het klantenbestand groeit volgens Keus met ruim 50 procent per maand. Maar concurreren met OpenAI kan GreenPT voorlopig nodig niet.

Die concurrentie ambieert het trouwens ook niet, zegt de oprichter. Liever richt hij zich op missiegedreven bedrijven die niet negatief tegenover AI staan, maar wel willen weten wat dat voor hun privacy en ecologische voetafdruk betekent. Ook vanuit de culturele sector is er veel aandacht voor zijn service; hij is nationaal en internationaal met meerdere grote musea in gesprek.

Daarmee hoopt Keus ook de rest van de sector te inspireren. Hoe meer bedrijven transparant zijn, hoe gemakkelijker het voor anderen is om dat ook te worden, denkt hij. ‘Ik heb niet de illusie dat onze prestaties morgen ineens de standaard worden, maar denk wel dat ze een discussie op gang brengen. We kunnen de deur naar verandering in elk geval op een kier zetten.’

Lees ook:

• Het AI-dilemma: Energievraag datacenters verdriedubbelt, kan ons energienet dat aan?
• Het AI-dilemma: Met efficiënte AI-modellen en chips slurpt kunstmatige intelligentie een stuk minder energie
• Het AI-dilemma: Met groene stroom en een nuttig doel voor restwarmte worden datacenters duurzamer

The post Robert Keus wil milieu-impact van AI transparant maken met GreenPT: ‘We gebruiken AI te veel voor simpele dingen’ appeared first on Change Inc..

Daarvoor maakt het natuurlijk nogal uit of je energie put uit hernieuwbare bronnen, zoals zon en wind, of uit fossiele brandstoffen.

Het goede nieuws: vrijwel alle datacenters in Nederland hebben contracten voor groene stroom, blijkt uit onderzoek van de Dutch Data Centre Association (DDA). Dat betekent niet dat ze dag en nacht groene stroom (kunnen) gebruiken. Toch zegt 81 procent van de datacenters te verwachten in 2030 volledig op hernieuwbare elektriciteit te draaien.

Dat klinkt positief, maar AI maakt de druk op de energietransitie daarmee nog hoger. ‘Het energieverbruik an sich is niet de grootste uitdaging’, stelt Andrew van der Haar, adviseur energie & duurzaamheid bij DDA. Als voormalig datacenter-eigenaar weet hij: ‘De vraag is vooral of we genoeg groene energie naar datacenters kunnen transporteren.’

Als er te weinig wind of zon is, óf als er congestieproblemen zijn, gaan nu bijvoorbeeld de noodstroomaggregaten van datacenters aan. Die werken meestal op gas of diesel. Om hernieuwbare energie ook op momenten zonder zon en wind te gebruiken, is een goede batterij-infrastructuur onmisbaar.

Datacenters op kernenergie

Een andere bron van stroom is kernenergie. Rolls-Royce is al bezig met de bouw van kleine modulaire kernreactoren (SMR’s) voor AI-datacenters in onder meer Groot-Brittannië en Tsjechië. ULC-Energy, een in Amsterdam gevestigde ontwikkelaar van kernenergieprojecten, wil deze SMR’s ook gebruiken voor Nederlandse datacenters.

Hoewel bij de opwekking van kernenergie geen CO2 vrijkomt, zijn er wel zorgen over het radioactieve afval dat overblijft. Bovendien is de grondstof voor kernenergie, uranium, niet onuitputtelijk.

Goed om te weten is dat vrijwel alle datacenters in Nederland een energiebesparingsplicht hebben. Dat houdt in dat ze alle energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder moeten uitvoeren en daarover moeten rapporteren. Ook moeten Europese datacenters elk jaar rapporteren over hun energie-efficiëntie.

Energieverbruik binnen en buiten Nederland

Maar met groene energie in Nederland is de kous nog niet af. Omdat er veel energie in het trainen van taalmodellen gaat zitten, is een belangrijke vraag waar dat gebeurt – en met welke energie. Nederland doet het misschien goed, maar de Verenigde Staten zijn marktleider als het gaat om nieuwe AI-modellen. Daar zijn datacenters vaak aangesloten op stroomnetten die veel gebruikmaken van fossiele energie.

Het trainen van GPT3 in de VS veroorzaakte zo maar liefst 502 ton CO2-uitstoot, gelijk aan ruim 4.000 retourtjes Amsterdam-Londen met het vliegtuig. En Google stootte in 2024 51 procent meer broeikasgassen uit dan in 2019, vooral door het bijbouwen en gebruiken van datacenters. In 2024 leek van het uitstootniveau van Googles datacenters overigens wel te stabiliseren, mede door het gebruik van hernieuwbare energie.

Energieverbruik en CO2-uitstoot datacenters Google

Onder meer door groene energie steeg de CO2-uitstoot van Googles datacenters in 2024 niet mee met het energieverbruik. | Credits: Google 2025 Environmental Report

Bedrijven als OpenAI, Microsoft, en Meta en Alphabet investeren honderden miljarden dollars in enorme datacenters in de VS. Daarvoor wordt niet alleen de sluiting van fossiele energiecentrales uitgesteld; in sommige gevallen worden er zelfs gascentrales bijgebouwd. In Pennsylvania wordt gewerkt aan de grootste gascentrale voor het land om datacenters van stroom te voorzien.

Zodra het model is getraind, kan het naar Europa worden gestuurd, waar gebruikers er lokaal op kunnen werken. In Nederland betekent dat: grotendeels op groene energie. Maar ook Europese landen als Polen en Duitsland overwegen inmiddels het verbranden van steenkool voor energie voor AI.

Koelen met een gesloten watersysteem

Er zijn niet alleen zorgen rondom het energieverbruik van AI, maar ook rondom het water dat datacenters gebruiken om servers te koelen. AI zou evenveel water verbruiken als alle mensen wereldwijd uit flessen drinken.

Ook veel Nederlandse datacenters gebruiken op warme dagen drinkwater om de lucht – en daarmee apparatuur – te koelen. Dat water verdampt en gaat daarmee in principe ‘verloren’. Maar het kan ook anders, vertelt Cara Mascini, chief sustainability officer bij Switch Datacenters. Ze is ervan overtuigd dat AI duurzaam kan, onder meer door in datacenters gebruik te maken van een gesloten watersysteem. Dat is vergelijkbaar met het koelsysteem van een auto.

‘Als we een datacenter bouwen, leggen we een buizensysteem onder de vloer dat eenmalig wordt gevuld met water en slechts af en toe bijgevuld moet worden’, legt Mascini uit. ‘Koud water uit grote watertanks wordt opgesplitst naar kleine buisjes die over de servers heen lopen. Het water vangt de warmte op.’ De warmte kan vervolgens uit dat water worden teruggewonnen en als restwarmte worden gebruikt; daarover later meer.

Regenwater en immersiekoeling

Zo’n gesloten systeem is wel een hele investering voor datacenters die nu gebruikmaken van een ander systeem, zegt Van der Haar. In dat geval zijn er ook andere manieren om water te besparen. ‘De hyperschaler in Middenmeer vangt bijvoorbeeld regenwater op zijn daken op. Dat hergebruiken ze voor het koelen van de datacenters van Microsoft.’ Om de filters niet te verstoppen moet dat regenwater wel eerst behandeld worden.

Een andere optie is immersiekoeling. Daarbij worden servers ondergedompeld in een bad met niet-geleidende koelvloeistof. Van der Haar legt uit: ‘De warmte wordt met de vloeistof afgevoerd. Ook daar kan de warmte goed worden afgevangen. Immersiekoeling bespaart niet alleen water, maar ook veel energie ten opzichte van bijvoorbeeld luchtkoeling.’ Het is een ‘veelbelovende techniek’, aldus Van der Haar, al wordt er nog niet zo veel gebruik van gemaakt.

Datacenters die dicht bij zee staan, kunnen ook koelen met zout water, zoals Google al doet in een datacenter in Finland. Dat water moet dan wel eerst ontzilt worden. Bijkomend voordeel: datacenters aan de kust kunnen gemakkelijker gebruikmaken van energie uit wind op zee.

Restwarmte van datacenters hergebruiken

Als het over datacenters gaat, gaat het ook vaak over ‘restwarmte’. De warmte die servers produceren kan worden afgevangen en worden gebruikt om bijvoorbeeld omliggende gebouwen te verwarmen. Om restwarmte efficiënt te gebruiken, moeten datacenters wel dicht in de buurt van woonwijken of bedrijventerreinen staan.

In Duitsland is het voor datacenters al verplicht om warmte af te vangen en aan de omgeving te leveren. In Nederland investeert meer dan de helft van de datacenters actief in deze ontwikkeling. ‘Het teruggeven van restwarmte is iets waar we sterk op inzetten’, zegt ook Cara Mascini van Switch Datacenters.

Samen met de gemeente Diemen doet Switch bijvoorbeeld onderzoek naar het opzetten van een lokaal warmtenet met restwarmte van het datacenter. In zo’n geval komt er een warmtewisselaar tussen het gesloten watersysteem van het datacenter en het gesloten warmtenet. De hoeveelheid warmte van het datacenter is voldoende om de hele wijk Diemen Zuid, en mogelijk ook het bedrijventerrein in de buurt van warmte te voorzien.

Diemen hoopt het warmtenet in 2027 gerealiseerd te hebben. Mascini: ‘Dan kunnen we daadwerkelijk zeggen: als je thuis je AI Agent gebruikt, ben je misschien wel je eigen huis aan het verwarmen.’ Van der Haar: ‘We zouden met de huidige datacenters in Nederland al één miljoen huishoudens kunnen voorzien van warmte.’

Laagwaardige warmte gebruiken

Dat klinkt gemakkelijker dan het is. De warmte uit datacenters valt in de categorie ‘laagwaardige warmte’. Het water dat Switch uit zijn datacenter in Diemen kan winnen, is bijvoorbeeld tussen de 30 en 35 graden Celsius. ‘Dat is nog niet de temperatuur die je nodig hebt om gebouwen of bijvoorbeeld een zwembad mee te verwarmen’, aldus Mascini. ‘Maar het is al een grote stap vooruit ten opzichte van de gemiddelde temperatuur van het water in Nederland. Dat betekent dat je een veel kleinere warmtepomp nodig hebt om het water op te waarderen.’

AI is hiervoor bovendien een interessante. Omdat AI energie-intensief is, produceren de servers ook meer warmte. Dat betekent dat ze lastiger te koelen zijn, maar maakt ze ook gemakkelijker te gebruiken voor restwarmte.

Mascini: ‘Als je heel veel klanten hebt die voornamelijk AI gebruiken, gaat de temperatuur van het water al snel richting de 55 tot 60 graden Celsius. Dat zit heel dicht bij wat er nodig is voor warmtenetten (voor warm kraanwater moet een warmtenet boven de 60 graden zijn, tenzij elk huis een warmtepomp heeft, red.). Toch moet er altijd een stap zitten tussen het datacenter en het warmtenet, om de temperatuur consistent te houden.’

Veel bedrijven willen liefst inzetten op zowel AI als duurzaamheid. Hoe doen ze dat? In het laatste artikel van deze reeks spreken we bedrijven over hun overwegingen en ervaringen.

Dit artikel is tot stand gekomen zonder gebruik van AI.

Lees ook:

• Zo legt Tilburg een slim warmtenet aan met restwarmte van lage temperaturen
• Opmerkelijk: Gebrek aan coördinatie vergroot druk op stroomnet door datacenters
• Microsoft wil nieuwe AI-datacenters van stroom voorzien met kernreactoren
• Gigantisch AI-datacenter op terrein van Tata Steel schept ook zekerheid voor windparken op zee

The post Het AI-dilemma: Met groene stroom en een nuttig doel voor restwarmte worden datacenters duurzamer appeared first on Change Inc..

Het aantal parameters zit vaak in de officiële naam van een model. Qwen3-30B werkt bijvoorbeeld met 30 miljard parameters, Qwen3-235B met 235 miljard. Als het over een ‘groot model’ gaat, gaat het over een AI-model met veel parameters. Dat betekent: veel rekenkracht, maar in de regel ook een hoger energieverbruik.

Het aantal parameters verschilt nogal per model. Van OpenAI’s GPT-4 wordt geschat dat het rond de 1,5 biljoen parameters heeft, GPT-5 mogelijk nog meer. Open-accessmodel BLOOM telt ‘slechts’ 176 miljard parameters, maar dat is alsnog veel meer dan bijvoorbeeld Alibaba’s Qwen en Meta’s Llama, die varianten met 7 miljard parameters hebben.

Energie-efficiënte AI-modellen

Om het energieverbruik van een AI-model te beperken kun je dus het aantal parameters reduceren. Gebruikers kunnen dat deels zelf beïnvloeden door een model te vragen beknopt te antwoorden, of voor een niet-reasoning variant te kiezen als die beschikbaar is. Reasoning modellen volgen logische stappen en zijn daarom vooral geschikt voor het oplossen van complexe problemen.

Minder parameters betekent een andere redeneerstijl en veelal beknoptere antwoorden, maar hoeft het model niet ‘dommer’ te maken – mits de parameters efficiënt samenwerken en goed worden getraind. Soms zijn ze zelfs beter, omdat ze met specifiekere data zijn getraind.

Dat zie je ook aan de resultaten van een onderzoek van de hogeschool München. Wetenschappers lieten veertien grote taalmodellen vijfhonderd vragen beantwoorden en maten hun energieverbruik. In onderstaande tabellen zie je dat de zuinigere modellen niet per se minder goede antwoorden geven.

Zo stootte het relatieve zware (reasoning) Deepseek-r1 70B maar liefst 717 gram CO2-equivalent uit voor het beantwoorden van vijfhonderd multiple-choicevragen, terwijl het maar enkele vragen méér goed had dan Qwen2.5 72B, goed voor slechts 8 gram CO2-equivalent.

Credits: Energy costs of communicating with AI, Frontiers in Communication

Credits: Energy costs of communicating with AI, Frontiers in Communication

Voor de ecologische voetafdruk maakt het dus nogal wat uit welk model je kiest. Toch vergelijkt slechts 27 procent van de leidinggevenden het energieverbruik van verschillende modellen, blijkt uit onderzoek door Capgemini. 20 procent van de leidinggevenden zegt dat ecologische voetafdruk in de top vijf overwegingen staat bij het kiezen of bouwen van een gen AI-model.

Maar bewust of niet, uiteindelijk kiezen bedrijven indirect wel voor de modellen met de kleinste milieu-impact, denkt Joost Carpaij, head of AI bij Capgemini. Want: ‘Kleinere modellen hebben niet alleen minder milieu-impact, maar zijn ook sneller én goedkoper.’

Die kostenreductie is handig voor bedrijven die LLM’s gebruiken of zelf ontwikkelen, maar ook voor grote spelers als Google en OpenAI. Nu maken veel ontwikkelaars nog geen winst, maar kunnen ze leven van investeerders en durfkapitaal. Toch zullen ze uiteindelijk zo laag mogelijke kosten willen hebben, waarmee ook het energiegebruik naar verwachting zal dalen.

Energieverbruik AI-modellen daalt snel

Mede daardoor komen er nu al steeds meer kleinere dan wel efficiëntere modellen op de markt. Matti van Engelen, AI-lead bij SparkOptimus, legt uit: ‘De kosten per query van de beste AI-modellen nu zijn vaak meer dan 90 procent lager dan de kosten die je een paar jaar geleden maakte voor de beste modellen toen. Dat is ook een goede indicatie van het energieverbruik.’

Een mooi voorbeeld van hoopvolle technologische ontwikkelingen zijn de opensourcemodellen gpt-oss-120b en gpt-oss-20b die OpenAI in augustus 2025 lanceerde, benoemt Van Engelen. ‘Vlak nadat ChatGPT uitkwam werd gebruik gemaakt van GPT-3.5. Dat model had 175 miljard parameters. gpt-oss-120b heeft 117 miljard parameters. Het is in totaal dus al kleiner, terwijl het redelijk competitief is met de beste modellen van OpenAI.’

Deze modellen zijn kleiner, maar zijn vooral bijzonder door hoe ze in elkaar zitten. Van Engelen: ‘De modellen zijn als het ware in een aantal losse delen gehakt, die “experts” worden genoemd. Je hebt niet voor elke vraag heel veel rekenkracht nodig. Dus in plaats van dat voor elke prompt alle 117 miljard parameters berekend worden, worden alleen bepaalde experts gebruikt. In dit geval vier experts per voorspelling, met in totaal 5,1 miljard parameters.’

Voor een vraag aan dit model – dat volgens Van Engelen vele malen beter is dan GPT-3.5 – worden dus geen 175 miljard, maar 5,1 miljard parameters ingezet: nog geen 3 procent.

Gelaagdheid in AI-modellen

Het aanbrengen van zulke gelaagdheid is een mooie manier van werken, vindt ook Carpaij. ‘Een groot model schat eerst in wat je wensen zijn en stuurt je daarna als het ware door naar een gespecialiseerder model.’

Zeker voor AI-agents ziet hij grote kansen in gespecialiseerde modellen. ‘Het is zonde om daar heel veel data in te stoppen. Als je een vliegticket moet boeken, heeft het helemaal geen zin om zeventien talen te spreken of te weten hoe het koningshuis van Nederland eruitziet.’

Dat geldt overigens ook voor chatbots van bedrijven, weet hij. ‘Die hebben alleen de interne informatie van een bedrijf nodig, in combinatie met een goed begrip van de talen die ze moeten spreken. Toch zitten daar nu vaak onnodig grote modellen achter. Alle bagage zou je in feite uit zo’n model kunnen smijten, waardoor dat veel kleiner en efficiënter wordt. Dan gaat je energieconsumptie een heel stuk naar beneden.’

In de praktijk is er nog weinig vraag naar kleine, op maat gemaakte taalmodellen, ziet Carpaij. Niet alleen doordat de meeste bedrijven nog ‘aan het begin van de hypecycle’ zitten – ‘Die denken alleen: iedereen heeft het erover, dus wij willen het ook, al weten we niet precies waarom’ – maar ook omdat je veel data nodig hebt om een goed eigen model te trainen. ‘Oók als het om een klein model gaat. Die data hebben bedrijven vaak zelf niet.’

Precisie aanpassen

Er is ook nog een andere manier om modellen kleiner te maken, zegt Enrique Barba Roque. Aan de TU Delft doet hij onderzoek naar het energiezuiniger maken van AI-modellen. Hoewel hij een minder grote rol voor AI voorspelt dan doorgaans wordt gedaan, noemt hij het ‘wel heel handig’. ‘Dus we moeten het niet negeren uit klimaatoverwegingen, maar beter maken. Het energieverbruik bij de bron aanpakken is ook gemakkelijker dan het gedrag van mensen veranderen.’

Naast het aantal parameters kun je ook de precisie van een model aanpassen, legt Barba Roque uit. ‘Een model bestaat uit allemaal cijfers, vaak met meerdere decimalen achter de komma. Die kun je ook minder nauwkeurig maken.’

Verschillende manieren van verkleinen kunnen ook samen worden gebruikt. Volgens Barba Roque maakt dat een model hoogstens een paar procent minder precies, terwijl het energieverbruik harder daalt dan dat.

Energie-efficiënte chips

Niet alleen AI-modellen worden efficiënter; datzelfde geldt voor de zogenoemde graphics processing units (GPU’s) waarop ze worden geladen. Volgens Google leveren zijn datacenters nu bijvoorbeeld bijna vier keer meer rekenkracht dan vijf jaar geleden.

‘Chips worden steeds kleiner, terwijl de rekenkracht steeds groter wordt’, legt Andrew van der Haar, adviseur energie & duurzaamheid bij de Dutch Data Centre Association, uit. ‘Zo heb je elke paar maanden meer processing power op dezelfde vierkante centimeters in je server. Daarmee blijft de voetafdruk hetzelfde.’

De vraag is vooral of chips en modellen zo snel efficiënter kunnen worden dat ze onze grotere honger naar rekenkracht compenseren.

De Nederlandse startup GreenPT is on a mission to change the world door AI duurzamer te maken, luidt de slogan. Het taalmodel werkt volledig op groene energie en wordt in Europa gehost. Daarbij zijn de modellen zo aangepast dat ze 20 tot 30 procent minder rekenkracht nodig hebben om tot dezelfde kwaliteit antwoorden te komen, claimt het bedrijf.

Wat echter vooral bijzonder is is, dat GreenPT gebruikers een schatting van hun CO2-uitstoot toont. Per vraag of opdracht van een gebruiker wordt geschat hoeveel energie de Graphics Processing Unit en Central Processing Unit verbruiken en wat de energie-efficiëntie is. Dat wordt vervolgens omgerekend naar CO2-equivalent. Het bedrijf is de enige AI-aanbieder die deze data openbaar maakt voor gebruikers.

Andere technologische ontwikkelingen: neuromorfe en fotonische chips

Er zijn ook andere hoopvolle technologische ontwikkelingen, stelt Carpaij van Capgemini. Hij wijst op de ontwikkeling van zogenoemde neuromorfe chips, die de neurale processen van het menselijk brein nabootsen.

‘Ons brein werkt op een fractie van de energie van een computer, terwijl we veel meer kunnen doen’, legt hij uit. ‘Onderzoekers kijken nu of ze dat biologische proces met neuronen kunnen namaken en gericht een functie kunnen geven. Dat gebruikt praktisch geen energie.’ Hoewel neuromorfe chips nog in de onderzoeksfase zitten, zien wetenschappers en andere experts er enorm veel potentie in.

Ook in de ontwikkeling van zogenoemde fotonische chips wordt veel geïnvesteerd, waaronder al honderden miljoenen euro’s uit het Nationaal Groeifonds van de overheid. Fotonische chips gebruiken geen elektrische stroompjes, maar lichtsignalen om informatie door te geven. Daarmee zijn ze een stuk energie-efficiënter dan hun elektronische evenknie. Een proeffabriek voor de volledige productie van de chips wordt momenteel gebouwd op de High Tech Campus in Eindhoven.

Paradox van Jevons

Dat het energieverbruik van AI-modellen snel afneemt per prompt, betekent overigens niet per se dat ook het totale verbruikt daalt. Dat heeft alles te maken met de zogenoemde paradox van Jevons.

Die paradox, afkomstig van de ideeën van de 19e-eeuwse econoom William Stanley Jevons, gaat ervan uit dat het efficiënter maken van technologie er vooral toe leidt dat we het voor meer dingen gaan gebruiken. We kunnen dus wel energie besparen door efficiëntere AI-modellen, maar het kan zijn dat dat niet opweegt tegen de energie die nodig is voor het extra gebruik van die efficiënte modellen.

Daarom, stellen experts, is het altijd goed om de overweging te maken of je echt een (zwaar) AI-model nodig hebt. Soms kun je je vraag ook gewoon aan een zoekmachine stellen. ‘Of een goede FAQ-pagina maken in plaats van een chatbot’, aldus Van Engelen. ‘Dat is ook nog eens goedkoper. Financieel is het niet voor elk bedrijf gunstig om het werk te automatiseren, omdat het ontwikkelen van AI-toepassingen veel geld kost.’

Niet alleen de efficiëntie van AI-modellen, maar ook het ontwerp van datacenters bepalen de uiteindelijk milieu-impact van AI. In het volgende artikel in deze reeks onderzoeken we hoe datacenters restwarmte effectief kunnen gebruiken en hoe ze hun waterverbruik verminderen.

Dit artikel is tot stand gekomen zonder gebruik van AI.

Lees ook:

• Opmerkelijk: Gebrek aan coördinatie vergroot druk op stroomnet door datacenters
• Gigantisch AI-datacenter op terrein van Tata Steel schept ook zekerheid voor windparken op zee
• Kan Nederland digitaal knooppunt van Europa worden met duurzame datacenters?

The post Het AI-dilemma: Met efficiënte AI-modellen en chips slurpt kunstmatige intelligentie een stuk minder energie appeared first on Change Inc..

Toch lijkt een groei van het aantal datacenters onvermijdelijk, met name door het hoge elektriciteitsverbruik van chips waarop AI-modellen draaien. Om het stroomnet toch zo min mogelijk te belasten, is het zaak dat die datacenters op de juiste plekken komen. Maar dat gebeurt nu niet.

Nieuwe datacenters zetten extra druk op stroomnet

Nieuwe datacenters komen vooral op plekken waar al veel andere datacenters zitten, blijkt uit onderzoek van Nu.nl. En dat komt deels door overheidsbeleid. Zo is landelijk besloten dat de allergrootste datacenters, zogenoemde hyperscalers, alleen nog in Noord-Groningen en de kop van Noord-Holland gebouwd mogen worden. Daar staan al hyperscalers van Microsoft en Google.

Op provinciaal niveau wordt soortgelijk beleid gevoerd. De provincie Noord-Holland wil bijvoorbeeld ook kleinere datacenters vooral bij bestaande clusters bouwen, schrijft ze in haar Datacenterstrategie. Overigens zegt Amsterdam, waar één van die clusters zich bevindt, dat het geen grote nieuwe datacenters meer toelaat. De stad kiest liever voor ‘woningen, groen, voorzieningen of bedrijven’.

Zulk landelijk en regionaal clusterbeleid vraagt volgens Stijn Grove, directeur van de Dutch Data Center Association, om een fijnmazige aanpak. ‘Er is meer slimmere en geïntegreerde planning nodig’, vindt hij.

Opmerkelijk

Soms stuit je als redactie op nieuws waarbij een wenkbrauw omhoog schiet. Die ene vreemde innovatie, een onverwacht effect van klimaatverandering of een staaltje menselijke onhandigheid. Opmerkelijk dus. In deze rubriek deelt Change Inc. de meest bijzondere vondsten.

Datacenters hebben weinig maatschappelijke waarde

Onderzoeksbureau CE Delft analyseerde recent de energiesysteemontwikkelingen per provincie, in opdracht van stichting De Natuur en Milieufederaties. Het rapport laat zien dat nu alleen in delen van Groningen, Friesland, Drenthe en Zuid-Holland nog plaats is voor nieuwe of grotere aansluitingen op het stroomnet. In andere provincies zullen de problemen met netcongestie in de meeste gevallen pas eind jaren ’20 of in de jaren ’30 zijn opgelost.

Dat er ruimte op het stroomnet is, betekent overigens nog niet direct dat die ruimte naar datacenters moet gaan. In een situatie van structurele schaarste moet het beleid meer gericht zijn op een hoge toegevoegde waarde per gebruikte eenheid energie, schrijft CE Delft. Bij datacenters is de bijdrage aan bbp en werkgelegenheid afgezet tegen het elektriciteitsverbruik juist erg laag.

Wind op zee uitbreiden

Wat belangrijk is om te vermelden, is dat grote datacenters in veel gevallen direct zijn aangesloten op het hoogspanningsnet. Daarmee hebben ze volgens CE Delft geen impact op de regionale elektriciteitsnetten en zijn er relatief minder netuitbreidingen nodig.

Tegelijkertijd moet er natuurlijk wel voldoende energie beschikbaar zijn. Voor datacenters in Noord-Groningen en de kop van Noord-Holland wordt ervan uitgegaan dat die energie vooral uit wind op zee komt. Daarvoor zijn er belangrijke uitbreidingen aan het elektriciteitsnet op zee nodig.

Lees ook:

• Het AI-dilemma: Energievraag datacenters verdriedubbelt, kan ons energienet dat aan?
• Het AI-dilemma: Kunstmatige intelligentie biedt kansen, maar is geen silver bullet voor duurzame wereld
• Opmerkelijk: Wetenschappelijk jargon van klimaatpanel IPCC voedt klimaatscepsis

The post Opmerkelijk: Gebrek aan coördinatie vergroot druk op stroomnet door datacenters appeared first on Change Inc..

De Amerikaanse startup Zanskar Geothermal & Minerals gebruikt AI om enorme hoeveelheden gegevens te analyseren en onontdekte geothermische hotspots te lokaliseren. Hoogleraar James Faulds ziet mogelijkheden om op deze manier ‘tientallen en misschien wel honderden gigawatt’ aan geothermisch vermogen vrij te maken, alleen al in het westen van de VS.

Het is een schoolvoorbeeld van hét ding dat AI veel beter en sneller kan dan wij mensen: gigantische hoeveelheden data verwerken en analyseren. Dat kan van pas komen op allerlei manieren. Zo kunnen die analyses worden gebruikt om voorspellingen te doen, bijvoorbeeld over het klimaat.

Dit voorjaar lanceerde een internationaal team van datawetenschappers, meteorologen en klimaatexperts AI-model Aurora. Dat is getraind om de luchtkwaliteit, oceaangolven en extreem weer nauwkeurig te kunnen voorspellen. Zo kunnen we ons beter voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering. Ook de NASA past AI op deze manier toe om weer en klimaat te kunnen voorspellen.

Het AI-dilemma: vloek of zegen voor het klimaat?

In deze artikelenreeks onderzoekt Change Inc. de invloed van AI op milieu en klimaat, zowel positief als negatief. We proberen een antwoord te vinden op de vraag: is AI een vloek of een zegen voor de duurzaamheidstransitie?

Lees deel 1 in deze reeks: Het AI-dilemma: Energievraag datacenters verdriedubbelt, kan ons energienet dat aan?

Energie besparen met AI

De rekenkracht van kunstmatige intelligentie kan ook worden gebruikt om energie-efficiëntie, afvalbeheer, waterbeheer en netwerkbeheer te verbeteren, de koolstofvoetafdruk te verkleinen en landbouw en behoud van biodiversiteit te bevorderen, sommen analisten van ABN Amro op. In de landbouw optimaliseert kunstmatige intelligentie bijvoorbeeld de inzet van mest en pesticiden. En met behulp van AI worden ook nieuwe batterijmaterialen ontdekt.

Voor de energietransitie biedt AI met name kansen omdat modellen inefficiënties kunnen identificeren en suggesties doen voor hoe het stroomverbruik omlaag kan. Maar kunstmatige intelligentie helpt ook de vraag en aanbod van energie balanceren. Dat biedt kansen voor het beter benutten van groene energie uit bijvoorbeeld wind en zon. Volgens sommigen kan AI dan ook meer energie besparen dan het verbruikt.

Niet alleen qua energie, maar ook qua algemene duurzaamheid kunnen ChatGPT en co helpen om grote hoeveelheden data te analyseren. Zo wordt het voor bedrijven gemakkelijker om duurzaamheidsverslagen te maken en daar acties aan te verbinden.

De toepassing van AI voor duurzaamheid is de afgelopen jaren dan ook fors toegenomen, blijkt uit onderzoek van Bain & Company. Bedrijven gebruiken AI om energieverbruik terug te dringen, afval te verminderen, de veiligheid te verhogen en duurzaamheidsdoelen te versnellen. Bijna 80 procent van de door Bain ondervraagde bestuurders ziet grote kansen, hoewel meer dan de helft zich nog in de pilotfase bevindt.

Matti van Engelen, AI-lead bij digitaal consultancybureau SparkOptimus, kijkt met interesse naar alle ontwikkelingen. ‘Ik denk dat de echt goede voorbeelden nog moeten komen’, zegt hij.

‘Natuurlijk kun je AI gebruiken om allerlei klimaatdata te analyseren. Maar een voorbeeld van een groot bedrijf dat generatieve AI inzet om zijn duurzaamheidsprestaties significant te verbeteren heb ik nog niet in de markt gezien. Het gaat eerder om simpele bedrijfsoptimalisatie. Een ESG-rapportage laten schrijven, bijvoorbeeld.’

Als het om generatieve AI gaat ziet Van Engelen vooral toekomst in het genereren van duurzamere materialen door nieuwe molecuulstructuren te ontwerpen. Voor veel andere duurzame toepassingen, zoals het afstemmen van vraag en aanbod van energie, het efficiënt koelen van gebouwen en veel meer, wordt klassieke AI gebruikt.

Impact vergroten met data

Ook het Analytics for a Better World Institute (ABW), een initiatief van ORTEC en de Universiteit van Amsterdam, gebruikt met name klassieke AI, vertelt directeur Robert Monné. De non-profitorganisatie helpt ngo’s (niet-gouvernementele organisaties) om hun impact te vergroten met data. Uiteindelijk doel is het behalen van de Sustainable Development Goals.

Monné ziet dat ChatGPT en andere gratis LLM’s de toegang tot AI hebben verhoogd. ‘Eerder moest je echt technische mensen in dienst hebben om AI te gebruiken. Voor de generatieve variant van AI is die drempel nu een stuk lager geworden.’ Tegelijkertijd blijft de toegang tot goede datamodellen beperkt voor non-profits. ‘Ze missen vaak funding, op maat gemaakte tools en mensen met goede skills. Terwijl juist de potentie voor AI-oplossingen in deze sector heel groot is. Wij springen in dat gat’, legt Monné uit. ABW werkt bovendien volledig opensource.

The Ocean Cleanup kan dankzij AI-oplossingen bijvoorbeeld beter monitoren hoe en waar plastic zich beweegt in de oceaan. Het bedrijf heeft samen met ABW een model gemaakt dat de vaarroute optimaliseert, met 60 procent meer plasticverzameling als resultaat. Dat kan het mogelijk maken om de oceaan twee keer zo snel plasticvrij te maken, tegen de helft van de kosten.

Voordelen AI moeilijk te meten

Maar hoe groot is de positieve impact van AI precies? Dat is lastig te meten. Energiebesparing kun je vrij gemakkelijk concluderen door data naast elkaar te leggen, maar dat geldt niet overal voor. ‘Het is soms moeilijk om de impact te meten’, erkent ook Monné. ‘Soms helpt het om een model toe te passen op historische data en te laten berekenen hoeveel efficiënter dat had gekund. Andere keren meten we juist in kostenbesparingen, en wat je dan weer met dat geld kunt doen.’

Zo hielp een consortium waarvan ABW onderdeel was het Wereldvoedselprogramma van de VN liefst 150 miljoen dollar op hun logistieke operaties te besparen. Dat is in potentie genoeg om meer dan twee miljoen mensen een heel jaar van voedsel te voorzien.

Bewust omgaan met AI

Het enige antwoord op de vraag of AI uiteindelijk positief of negatief is voor milieu en klimaat, is een open deur: het ligt er net aan hoe we het gebruiken. Monné: ‘AI is een tool die in de basis niet goed of slecht is, maar waarvan de impact afhangt van wat je ermee doet.’

Dat betekent dat we kritisch moeten zijn op hoe we AI gebruiken, zeggen alle experts met wie Change Inc. sprak. ‘Doordat het zo toegankelijk is geworden gaat iedereen het gebruiken, maar je kunt je afvragen hoeveel toegevoegde waarde het heeft’, aldus Robert Monné. In veel gevallen is er een minder energie-intensief alternatief. Soms is dat simpelweg een gewone zoekmachine.

Joost Carpaij, head of AI bij Capgemini: ‘AI is geen silver bullet voor alle oplossingen. Je behaalt al heel veel milieuwinst als je gen AI-modellen niet als oplossing voor elk probleem gebruikt. Probeer problemen zo simpel mogelijk op te lossen. Als je het met klassieke AI of business rule-gedreven (met rekenregels, red.) kunt doen is dat het beste. Het is goedkoop en je weet precies wat je erin stopt en wat je eruit krijgt.’

‘Balans slaat nog de goede kant op’

Carpaij moedigt bedrijven aan om het gebruik van AI door medewerkers waar mogelijk te meten. Dat kan bijvoorbeeld als iedereen binnen je organisatie Copilot gebruikt, legt hij uit. ‘Dan kun je zien hoeveel mensen het gebruiken en hoe vaak. Als je dan ziet dat medewerkers het alleen voor simpele zoekopdrachten of vertaalklusjes gebruiken, is dat een reden om kritisch na te denken over welke medewerkers het wel en niet nodig hebben. Onnodig gebruik is ook iets wat je financieel niet moet willen.’

‘Ik hoop dat we de komende jaren meer gaan snappen waar AI echt een verschil gaat maken voor ons als mens en waar het vooral een gimmick is’, stelt de AI-expert. ‘Ik vind het niet altijd makkelijk om daar optimistisch naar te kijken. Mensen vinden taalmodellen zo natuurlijk werken dat ze ze bijna voor alles gebruiken. Als we daar niet uitkomen, ziet het toekomstbeeld er wat footprint betreft niet zo rooskleurig uit.’

‘Met waar we nu staan, slaat de balans nog de goede kant op. Mits we het blijven inzetten om de impact terug te brengen. Vergelijk het met diesel tanken en tegelijkertijd bomen planten. Als je die bomen niet blijft planten, is de balans zoek.’

Voor veel van de nadelen van AI worden goede oplossingen bedacht. In het volgende artikel in deze reeks lees je hoe we kunstmatige intelligentie zo duurzaam mogelijk kunnen inzetten. We onderzoeken onder meer het effect van groene stroom, kleinere AI-modellen en restwarmte van datacenters inzetten in de bebouwde kom.

Dit artikel is tot stand gekomen zonder gebruik van AI.

Lees ook:

• Bosbranden voorkomen met AI: Amsterdamse scale-up ziet enorme markt
• Zwerfaval opruimen is ‘dweilen met de kraan open’, maar AI biedt kansen
• Windturbines vogelvriendelijker door kunstmatige intelligentie

The post Het AI-dilemma: Kunstmatige intelligentie biedt kansen, maar is geen silver bullet voor duurzame wereld appeared first on Change Inc..

Het is gelukt, zien we als we het hoofdkantoor binnenstappen. De apparaten staan keurig opgesteld langs de wand.

Ook niet te missen is de award op een tafel in het midden van de ruimte. Coolfinity werd op 24 november bekroond met de Nederlandse Innovatieprijs 2025, in de categorie social impact. ‘Ook kleine bedrijven kunnen een grote maatschappelijke impact hebben’, aldus de jury, waar mediaplatform MT/Sprout onderdeel van uitmaakte. ‘Hun innovatieve koeltechnologie draagt bij aan economische weerbaarheid en de reductie van CO2-uitstoot, en redt letterlijk levens.’

Ook koud zonder stroom

Coolfinity maakt dan ook geen gewone koelkasten. De apparaten zijn zo ontworpen dat ze maar vijf tot zes uur stroom nodig hebben om de inhoud minimaal 24 uur te koelen. ‘Dat is onder de meest extreme omstandigheden: bij een hoge luchtvochtigheid en een temperatuur van 43 graden’, zegt Burger. ‘Bij 20 graden blijven onze koelkasten ruim twee dagen koud.’

Een gewone koelkast werkt met een compressor die continu aan- en afschakelt om de temperatuur tussen een boven- en ondergrens te handhaven. ‘Wij hebben dat radicaal omgedraaid’, vertelt Ten Houten. ‘Ken je de blauwe icepacks in koelboxen? Onze techniek werkt in principe net zo. Als de stroom uitvalt, blijven geïntegreerde koelblokken in de kasten kou afgeven. Daarvoor maken we gebruik van de faseovergang van vast naar vloeibaar, wat een heel efficiënte methode is om energie op te slaan.’

Eigenlijk maken ze ijskasten, lacht Burger. ‘Dat is nu een beetje een eliteterm, maar historisch verwijst het naar een kast die wordt gekoeld met ijsblokken. Wij hebben daar technologie en twee patenten aan toegevoegd.’

Ruim helft vaccins gaat verloren

De koelkasten zijn gecertificeerd door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Dat betekent dat ze geschikt zijn om medicijnen en vaccins veilig op te slaan. Zelfs als de stroom uitvalt.

‘De kou wordt gecontroleerd overgedragen’, vertelt Ten Houten. ‘Op die manier blijft de kast op een gelijkmatige temperatuur. Voor medische koelkasten is dat essentieel. Die mogen niet warmer dan 8 graden en niet kouder dan 2 graden zijn. Terwijl je bij reguliere koelkasten vaak ziet dat ze, eenmaal afgeslagen, als een dolle gaan koelen zodra er weer stroom is.’ Burger: ‘We voorkomen niet alleen dat medicijnen te warm worden, maar ook dat ze bevriezen.’

Slechte koeling is volgens de ondernemers een onderbelicht probleem. Wereldwijd kampen zo’n honderd landen met structurele, ernstige stroomuitval. Dat kan meerdere oorzaken hebben: slecht onderhouden of onderontwikkelde infrastructuur bijvoorbeeld, of een netwerk dat de stroomvraag niet kan bijbenen. Voor de medische sector is zo’n onbetrouwbare stroomvoorziening een regelrechte ramp. Daardoor gaat jaarlijks ruim de helft van de vaccins verloren, goed voor een waarde van 1 miljard dollar.

Coolfinity heeft inmiddels ongeveer 1.600 koelkasten geleverd, in meer dan dertig landen wereldwijd. ‘Ik denk dat er al zo’n 150 miljoen vaccins door onze kasten zijn gegaan’, zegt Burger. ‘Die allemaal gewoon gebruikt konden worden, dus in theorie kun je stellen dat we al 75 miljoen vaccins hebben gered. We exporteren vooral koelkasten naar het mondiale zuiden. Maar door de oorlog in Oekraïne is ons product ook daar relevant geworden. Via een subsidieprogramma van de Nederlandse overheid leveren we zeshonderd koelkasten aan Oekraïense ziekenhuizen, die we op afstand kunnen monitoren. De eerste lading is onderweg.’

Meer dan alleen koud bier

Ten Houten kwam het probleem op het spoor toen hij als innovatiemanager duurzaamheid bij Heineken werkte.

‘Heineken koopt jaarlijks vele tienduizenden koelkasten in’, vertelt hij. ‘Een van mijn taken was om het energieverbruik in tien jaar tijd te halveren. Tot iemand van Heineken Nigeria bij me aanklopte. Allemaal leuk en aardig dat je onze koelkasten energiezuiniger maakt, zei hij. Alleen hebben wij maar vijf uur stroom per dag. We kunnen net zo goed kartonnen dozen neerzetten, want ze koelen toch niet. Kun je daar niets aan doen?’

In zeven maanden bouwden Ten Houten en zijn team een eerste prototype. ‘From scratch’, lacht hij. ‘De bedoeling was om ‘m op de jaarlijkse innovatiebeurs van Heineken te presenteren. De dag voor de deadline was-ie klaar.’ Burger was als stagiair onderdeel van dat team en wordt de eerste medewerker van Coolfinity. ‘Ik ben net als Maarten opgeleid tot industrieel ontwerper’, vertelt hij. ‘Maar mijn studie was vrij commercieel ingesteld en ik wilde niet de zoveelste föhn of stofzuiger ontwerpen.’

Het was Ten Houten al snel duidelijk dat hij iets had gebouwd dat potentieel veel meer goeds kon doen dan alleen bier koud houden. ‘Want laten we wel wezen, er zijn grotere problemen op de wereld’, zegt hij. ‘Heineken heeft een eigen stichting, de Heineken Africa Foundation, die zich bezighoudt met het verbeteren van de zorg in de sub-Sahara. Een van de grootste problemen die ze daar hebben, is het gekoeld houden van medicijnen. Insuline, oxytocine, bepaalde soorten penicillines. Na de presentatie kwamen ze naar me toe om te vragen of ik de koelkast kon doorontwikkelen voor medisch gebruik. Nou, dat vond ik een stuk substantiëler.’

Het was Maarten ten Houten (links) al snel duidelijk dat hij iets had gebouwd dat veel meer kon dan alleen bier koud houden. Foto: Coolfinity

Heineken als eerste klant

De schok was dan ook groot toen Heineken het project in 2015 wegbezuinigde. ‘Woede, teleurstelling, verdriet – het kwam allemaal voorbij’, zegt Ten Houten. ‘Mijn vrouw zei: waarom ga je er niet zelf mee verder? Het laatste wat ik wil, is dat jij straks terugkijkt op je leven en spijt hebt dat die koelkast er nooit gekomen is.’

In 2017 start Ten Houten Coolfinity als spin-out van de bierbrouwer. Heineken wordt de eerste klant. ‘Dat ze niet meer in het project wilden investeren, betekent niet dat ze de waarde er niet van inzagen’, blikt Ten Houten terug. ‘Maar ze hebben geen exclusiviteit bedongen en we hebben de technologie niet hoeven afkopen. Dat vind ik grootmoedig, zeker voor een commerciële partij. Het enige wat ik heb hoeven doen, is een clausule tekenen met de toezegging dat onze koelkasten het imago van Heineken niet schaden.’

Met de samenwerking met de Duitse koelkastfabrikant Liebherr wordt vanaf 2019 de focus van de drank- en horecasector naar de medische industrie verlegd. Ten Houten: ‘Onze eerste producent was alleen actief in food en beverage. We wisten dat we voor medische koelkasten een specialist nodig hadden.’ Burger vult aan: ‘Liebherr is vooral actief op de westerse markt. Ze hebben er een heel nieuw afzetgebied bij gekregen.’

Soms gaat dat om landen waar ze zelf nog nooit van gehoord hebben. ‘Via Unicef hebben we een koelkast geleverd aan een partij in Nauru, de kleinste eilandstaat ter wereld’, vertelt Burger. ‘Dat moesten we wel even opzoeken op de kaart.’

Getroffen door corona

Coolfinity werkt sinds 2022 samen met de non-profitorganisatie. ‘Sinds 2 februari 2022, om precies te zijn’, lacht Ten Houten. ‘Die datum vergeet ik nooit meer. Unicef plaatste meteen een order voor tweehonderdvijftig koelkasten, onze grootste bestelling ooit.’ Het was meer dan welkom na de zware coronajaren. ‘We zijn erdoorheen gekomen dankzij de NOW en een corona-overbruggingsregeling. En omdat het team klein en wendbaar is. We doen alles met vijf mensen, nog steeds.’

Coolfinity werd op meerdere manieren getroffen, blikt hij terug. Om te beginnen ging de horeca op slot, waarmee de vraag naar hun product volledig inzakte.

Voordeel was dat de pivot naar de medische industrie zo noodgedwongen werd versneld. ‘Maar dan nog zaten we met het probleem dat we niet naar klanten konden reizen én onze productielocatie, de fabriek van Liebherr in Maleisië, in lockdown was. Toen de productie eindelijk weer op gang kwam, bleken cruciale componenten niet leverbaar. Unicef heeft wel wat langer op die koelkasten moeten wachten.’

Wilde Unicef dat eigenlijk wel? ‘Wereldwijd zijn er slechts zeven partijen die WHO-gecertificeerde koelkasten leveren’, zegt Ten Houten. ‘Wij zijn er een van. En we hebben het belangrijke voordeel dat onze koelkasten als enige een glazen deur hebben. Een erfenis uit onze horecatijd.’

Koelkasten als batterij

Kasten om drankjes koud te houden levert de startup ook nog steeds, maar inmiddels is 85 procent van de omzet afkomstig uit medische orders. Coolfinity verwacht 2025 met een omzet van 1,8 miljoen euro én zwarte cijfers af te sluiten. Het is een flinke sprong ten opzichte van de 600.000 euro omzet in 2024. ‘Dat was een moeilijk jaar’, zegt Ten Houten. ‘Tijdens covid zijn reguliere vaccinatieprogramma’s afgeschaald en dat heeft een lange schaduw vooruitgeworpen.’

Over vijf jaar wil de startup doorgroeien naar een omzet van 10 miljoen of meer en actief zijn in alle 100+ landen waar de stroomvoorziening schommelt. Europa zou zomaar een van die markten kunnen worden, denkt Ten Houten. ‘We hebben in Nederland allemaal de brief op de mat gekregen: je moet een noodpakket in huis hebben, je moet 72 uur zonder stroom kunnen. Bij stroomuitval kunnen de systemen van de politie, brandweer en ambulance maximaal een paar uur operationeel blijven, op noodstroom. Onze koelkasten komen dan goed van pas voor het overeind houden van de medische infrastructuur.’

Tot voor kort was het ondenkbaar, maar ook in Europa is energiezekerheid straks geen gegeven meer, waarschuwt de ondernemer. ‘Het zou zomaar kunnen dat er over een paar jaar Coolfinity-koelkasten in Europese keukens staan. Dat heeft niet alleen te maken met weerbaarheid: het mooie van onze koelkasten is ook dat ze energie kunnen opslaan en vrijgeven, en daarmee het stroomnet ontlasten. In feite fungeren ze ook als een soort batterij.’

Lees ook:

• Netcongestie oplossen door energie slimmer te gebruiken: technisch kan het, maar het beleid loopt achter
• Financiering ophalen als foodscaleup is niet makkelijk: deze lessen helpen
• Rapport Peter Wennink kiest voor investeren, niet voor klimaatbewust selecteren

The post Deze ‘ijskast’ blijft ook koud zonder stroom: ‘Al miljoenen vaccins gered’ appeared first on Change Inc..

Wereldwijd brandt jaarlijks zo’n 800 miljoen hectare natuur af; een gebied ter grootte van Australië. De uitstoot van al die natuurbranden ligt bijna 70 procent hoger dan gedacht. Nieuw satellietonderzoek van onder meer Wageningen Universiteit en NASA laat zien dat vooral kleine, eerder onzichtbare branden zorgen voor extra CO2- en fijnstofuitstoot, schrijft NRC.

Deze fijnstof veroorzaakt bovendien aanzienlijke gezondheidsschade, ook in Europa. Satellietdata kan gelukkig ook helpen bij het beter in kaart brengen van klimaatrisico’s en zo helpen bij het testen van preventiebeleid in specifieke gebieden.

Lees ook: Deze innovaties kunnen helpen bij het bestrijden en voorkomen van bosbranden

Bidirectioneel EV-laden kan energiekosten tot 90% verlagen

Onderzoekers van de University of Michigan en Ford Motor Company laten zien dat vehicle-to-home (V2H)-technologie huishoudens flink geld kan besparen en tegelijkertijd de CO2-uitstoot verlaagt, schrijft Interesting Engineering. Met bidirectioneel laden kunnen EV-batterijen gebruikt worden om huishoudelijke apparaten van stroom te voorzien. Ook dient de auto als batterijopslag als stroom goedkoop, en dan vaak duurzaam opgewekt, is.

Door efficiënt om te gaan met de beschikbare stroom kunnen (in het geval van dit onderzoek Amerikaanse) gebruikers volgens de studie 40 tot 90 procent van hun laadkosten besparen over de levensduur van de elektrische auto. En doordat het gebruik van duurzame energie wordt gestimuleerd, neemt ook de milieuafdruk van een huishouden met fors af. Feit is wel dat bidirectioneel laden nog in de kinderschoenen staat. Maar volgens de onderzoekers is de potentie in ieder geval groot.

Lees ook: Hoe de bidirectionele auto een succes kan worden

Rotterdamse PortXchange wint prijs voor verduurzamen havens

Het Rotterdamse bedrijf PortXchange heeft de Europese DIGITAL SME Award in de Green Category gewonnen voor zijn EmissionInsider-platform, dat havens ondersteunt bij het terugdringen van uitstoot. De prijs geldt als een van de meest competitieve innovatieprijzen in Europa.

EmissionInsider biedt havens volledig inzicht in transportgerelateerde emissies, van scheepvaart tot weg- en spoorvervoer, en vervangt versnipperde rapportages door één transparant overzicht. Het platform wordt al gebruikt in onder meer Rotterdam en Belfast en helpt havens bij datagedreven besluitvorming, investeringskeuzes en voorbereiding op strengere rapportage-eisen.

Lees ook: Hoe Heineken zijn bier door een schip op batterijen emissievrij naar Rotterdam laat varen

Waterschap waarschuwt voor hoogspanningsstation bij Wieringermeer

Het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier verzet zich tegen de geplande bouw van een nieuw hoogspanningsstation naast de datacenters van Google en Microsoft in de Wieringermeer, meldt NRC. De locatie ligt ruim vijf meter onder zeeniveau en wordt door het waterschap ongeschikt geacht voor vitale infrastructuur vanwege risico’s door klimaatverandering en mogelijke stroomuitval.

De provincie en gemeenten zien Agriport juist als logische plek om het overbelaste stroomnet te versterken, mede door de snel groeiende elektriciteitsvraag van grote datacenters. Volgens het waterschap ontbreken een langetermijnvisie en een goed overzicht van de risico’s.

Lees ook: Energievraag datacenters verdriedubbelt, kan ons energienet dat aan?

Deze linoleumvloer is CO2-negatief, claimt fabrikant

De van oorsprong Zweedse vloerenfabrikant Tarkett claimt ’s werelds eerste CO2-negatieve linoleumvloer te hebben gemaakt. De nieuwe vloer combineert maximaal 97 procent natuurlijke ingrediënten met tot 40 procent gerecyclede grondstoffen.

Via het terugname- en recyclingprogramma worden vloeren na gebruik ingezameld en opnieuw verwerkt tot nieuwe toepassingen. De productie vindt plaats met hergebruikt industrieel water en volledig hernieuwbare elektriciteit in een fabriek in Italië. Ook installatieafval en reststukken worden teruggenomen. Het resultaat: een linoleumvloer die meer CO2 opslaat dan uitstoot over de gehele levenscyclus.

Lees ook: Bouwen met organische materialen toekomstmuziek? Niet als het aan dit bouwbedrijf ligt

In andere media:

• Gletsjers verdwijnen nog sneller dan gedacht, vooral in de Alpen en Scandinavië (de Volkskrant)
• Hoe extreem weer de landbouwhandel tussen Amerikaanse staten beïnvloedt (Eurekalert)
• Klimaatbeleid loont, leren we tien jaar na het Parijsakkoord (Nu.nl)
• Chinese waterstofdrone legt wereldrecord van 188 kilometer af (Interesting Engineering)
• Amerikaanse olie-industrie ziet geen winst in Trumps ‘pro-petroleum’-acties (The Conversation)

The post Nieuwsupdate: Natuurbranden blijken veel groter gezondheidsprobleem en eerste CO2-negatieve linoleumvloer appeared first on Change Inc..

Om een goede afweging te kunnen maken tussen de kosten en baten van AI moeten we eerst kijken naar de precieze klimaatimpact van de technologie. Het gebruik van AI heeft vooral invloed op het energieverbruik van datacenters, waarvan er wereldwijd enkele duizenden werkzaam zijn (waarvan zo’n tweehonderd in Nederland). In die datacenters staan servers, met zogenoemde graphics processing units (GPU’s) waarop ChatGPT en de andere AI-modellen draaien.

Die chips leveren enorme hoeveelheden rekenkracht, en daar is energie voor nodig. Dat geldt zowel voor het trainen van modellen als voor het gebruik daarna. Lag het vermogen van een serverkast in een groot datacenter vóór de AI-boom nog op 10 tot 15 kilowatt, nu is dat tussen de 40 en 60 kilowatt. Daarbovenop komt nog het energieverbruik voor zaken als het koelen van servers.

Datacenters worden bovendien in rap tempo bijgebouwd en worden steeds groter. Zo wil OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT, een datacenter in Abu Dhabi bouwen dat driemaal zo groot is als de Efteling.

Het AI-dilemma: vloek of zegen voor het klimaat?

In deze artikelenreeks onderzoekt Change Inc. de invloed van AI op milieu en klimaat, zowel positief als negatief. We proberen een antwoord te vinden op de vraag: is AI een vloek of een zegen voor de duurzaamheidstransitie?

In dit eerste artikel behandelen we de precieze impact van AI op ons energie- en waterverbruik. Hoe wordt energieverbruik van AI gemeten en wat is het verschil met traditionele zoekmachines? En wat klopt er van de bewering dat elke vraag aan ChatGPT een flesje water kost?

Nederlandse datacenters verbruiken evenveel elektriciteit als 2 miljoen woningen

Volgens het Internationaal Energieagentschap verbruikten datacenters in 2024 wereldwijd 415 terawattuur (ofwel 415 miljard kilowattuur) aan energie. De komende jaren verdubbelt dat naar schatting tot zo’n 945 terawattuur in 2030. Ter vergelijking: dat is ongeveer evenveel als de hoeveelheid elektriciteit die Japan nu jaarlijks produceert.

Die stijging komt met name door AI. Voormalig Google-ceo Eric Schmidt voorspelt zelfs dat het energieverbruik van datacenters in de VS van 3 naar 99 procent van de totaal opgewekte elektriciteit zal gaan.

Het wereldwijde elektriciteitsverbruik van datacenters tot 2030. | Credits: Internationaal Energie Agentschap, via RaboResearch.

In Nederland verbruikten datacenters in 2024 5.100 gigawattuur elektriciteit. Dat is gelijk aan het elektriciteitsverbruik van bijna 2 miljoen woningen, meldt het CBS. Het verbruik van datacenters is daarmee goed voor 4,6 procent van het totale elektriciteitsverbruik van Nederland. In 2021 was dat nog 3,3 procent.

In scenario’s van netbeheerder TenneT groeit de vraag van Nederlandse datacenters van een kleine 10 terawattuur in 2025 naar 24 tot 29 terawattuur tegen 2030, waarbij het aandeel van de sector stijgt van ongeveer 5 procent van het landelijke verbruik nu naar circa 15 procent in de toekomst.

Bij schattingen van het toekomstige energieverbruik van AI moet wel een kanttekening geplaatst worden. Volgens MIT Technology Review ligt het energieverbruik in de toekomst waarschijnlijk hoger dan we nu voorspellen. Dat komt doordat de meeste schattingen geen rekening houden met hoe we AI in de toekomst daadwerkelijk gaan gebruiken. Waar we nu vooral vragen stellen aan large language models (LLM’s) als Claude en ChatGPT, gaan AI Agents in de toekomst waarschijnlijk een veel grotere rol spelen. Dat kost veel meer rekenkracht, en dus energie. Ook wordt AI geïntegreerd in steeds meer apps en andere toepassingen.

AI goed voor helft stroomverbruik datacenters

Het energieverbruik van datacenters komt niet allemaal op het conto van AI, maar dat aandeel is wel groeiende. Volgens datawetenschapper Alex de Vries-Gao van de Vrije Universiteit was AI in 2024 al verantwoordelijk voor 11 tot 20 procent van het wereldwijde stroomverbruik van datacenters. ‘Eind dit jaar zou het kunnen oplopen tot wel de helft van het wereldwijde stroomverbruik van datacenters’, zei hij dit voorjaar tegen NOS.

Matti van Engelen, AI-lead bij digitaal consultancybureau SparkOptimus, ziet steeds meer bedrijven gebruikmaken van kunstmatige intelligentie. ‘De klantenservice is vaak zelfs grotendeels gebaseerd op AI. Tegen de snelheid en accuraatheid van AI-modellen kunnen individuen niet opboksen.’ En dat heeft gevolgen. In een onderzoek door Capgemini zegt bijna de helft van de leidinggevenden dat het gebruik van AI zorgt voor een toename van broeikasgasuitstoot van hun bedrijf.

Video’s genereren kost honderden keren meer energie

Voor het precieze energieverbruik per opdracht maakt het type output dat we verwachten heel veel uit. Een simpele zoekvraag stellen aan een LLM kost relatief weinig rekenkracht. ‘Je leest vaak dat een vraag aan ChatGPT tien of vijftien keer zo veel energie kost als een vraag aan Google’, zegt Andrew van der Haar, adviseur energie & duurzaamheid bij de Dutch Data Center Association. ‘Maar die vergelijking is heel moeilijk te maken.’

Van der Haar wijst erop dat een vraag aan Google leidt tot minder zichtbare handelingen die ook energie kosten. ‘Er wordt bijvoorbeeld vaak niet meegenomen hoeveel energie het kost om een pagina te laden waarnaar een zoekmachine je doorstuurt’, legt Van der Haar uit. ‘En waar een LLM vaak meteen een goed antwoord geeft, is de kans bij Google groter dat je een aantal pagina’s af moet zoeken voor je het antwoord hebt.’

Maar hoe meer een LLM moet ‘nadenken’, hoe meer energie dat kost. Zo kost het de meeste modellen ongeveer negen keer minder energie om een paar grapjes te verzinnen dan om een recept te genereren of een verhaal te schrijven, blijkt uit onderzoek van MIT Technology Review.

Het genereren van foto’s of zelfs video’s kost nog veel meer rekenkracht. Het genereren van een video van slechts vijf seconden kan meer dan zevenhonderd keer zo veel energie kosten als het genereren van een scherpe foto. Dat staat gelijk aan het gebruiken van de magnetron gedurende meer dan een uur. En dan heb je niet eens een video van hoge kwaliteit, aldus MIT Technology Review.

Transparantie ontbreekt

Toch is het lastig te zeggen hoeveel energie een AI-tool exact gebruikt. De markt is behoorlijk ondoorzichtig. Hoewel er opensourcemodellen bestaan waarvan de softwarecode openbaar is, zijn de bekendste AI-modellen dat niet. Grote technologiebedrijven als Google, Microsoft en OpenAI geven nauwelijks inzicht in het energieverbruik van hun AI-systemen en hoeveel CO2-uitstoot daarmee gepaard gaat. Ook is onbekend hoe groot hun modellen precies zijn.

Datawetenschapper De Vries-Gao maakte zijn schatting op basis van de wereldwijde productiecapaciteit van chips. In zijn paper pleit de datawetenschapper voor meer openheid om te voorkomen dat AI zich ontwikkelt ‘tot een ongecontroleerde bron van energieverbruik en CO₂-uitstoot’. Openheid moet overheden in staat stellen om beleid te ontwikkelen op dit thema. De Europese AI Act verplicht bedrijven weliswaar om energieverbruik te rapporteren, maar dat geldt alleen voor de trainingsfase van AI-modellen, niet voor het gebruik daarna.

Ook Joost Carpaij, head of AI bij consultancybedrijf Capgemini, erkent het belang van transparantie. Als het aan hem ligt, wordt die op beleidsniveau afgedwongen. Want: ‘De macht ligt nog veel te veel bij degenen die de modellen beheren. Pas als zij de impact zichtbaar maken, kunnen we erop sturen en bewustere keuzes maken. Eigenlijk zou je modellen op eigen hardware moeten zetten. Dan zie je zelf de stroomrekening, en daarmee ook het verschil tussen modellen.’

Is er wel ruimte op het stroomnet?

Dat AI energie slurpt, staat buiten kijf. De vraag is hoe erg dat is. Dat ligt deels aan waar die energie vandaan komt – daarover meer in een volgend artikel. Maar zelfs als ze hernieuwbare energie gebruiken, is het de vraag of daarvan voldoende beschikbaar is. Zo zei cso Dave Stangis van investeerder Apollo Global Management: ‘De kloof tussen wat AI vraagt en wat we overal ter wereld op het elektriciteitsnet hebben in termen van opwekking en transmissie is enorm en zal tijdens ons leven niet worden gedicht.’

Daarmee concurreren datacenters dus ook met andere bedrijven die een aansluiting op het stroomnet willen. Deze zomer nog was er in Almere ophef, omdat een nieuw datacenter – dat evenveel energie verbruikt als alle inwoners van Almere bij elkaar – wel een aansluiting op het stroomnet kreeg, en een nieuwe campus van Hogeschool Windesheim niet. Dat kwam doordat het datacenter simpelweg eerder een aanvraag had ingediend. En wie het eerst komt, het eerst maalt.

De situatie in Almere is een uitzondering. Er zijn veel datacenters die nog op de wachtlijst staan voor een aansluiting op het stroomnet. Netbeheerder Tennet zegt desgevraagd dat er negen uitbreidingsverzoeken bij bestaande datacenters (goed voor circa 630 megawatt) en 31 nieuwe aanvragen zijn (ongeveer 7.880 megawatt). Dertien projecten zitten al in de realisatiefase (circa 2.353 megawatt). In totaal wordt er de komende jaren – als het stroomnet het toelaat – dus ongeveer 10,9 gigawatt aan datacenters bijgebouwd.

Servers koelen met water

Naast energieverbruik is ook het waterverbruik van datacenters een grote zorg. Servers zetten zo’n 90 procent van de energie die ze gebruiken om in warmte. Om goed te blijven werken moeten de servers constant gekoeld worden.

Wereldwijd zijn er veel zorgen over de hoeveelheid water die dat kost. Bloomberg ontdekte bijvoorbeeld dat zo’n twee derde van de nieuwe Amerikaanse datacenters gebouwd wordt op plekken waar al watertekorten zijn. Ook de Britse Environment Agency sloeg alarm over mogelijke watertekorten. Wereldwijd verbruiken datacenters tussen de 1 en 9 liter water per kilowattuur elektriciteit.

In Nederland zijn de zorgen om het water wat minder groot. De meeste moderne datacenters koelen met buitenlucht, en die is in ons kikkerlandje meestal koud genoeg. Op hete dagen, vooral boven de 25 graden, wordt er wél water gebruikt om warme lucht af te koelen. Dat bespaart, hoe wrang ook, op elektriciteit voor het koelen.

AI zorgt naar verwachting wel voor meer waterverbruik in Nederland. Want omdat AI veel rekenkracht vraagt, wordt er ook meer hitte geproduceerd. Luchtkoeling is in dat geval niet altijd meer effectief genoeg.

Evenveel drinkwater als 20.000 Nederlanders

Volgens The State of the Dutch Data Center gebruikt bijna viervijfde van de datacenters drinkwater op warme dagen. De rest gebruikt grijs water: licht verontreinigd afvalwater. Dat laatste percentage neemt toe, maar de totale hoeveelheid drinkwater die Nederlandse datacenters jaarlijks gebruiken is alsnog zo’n 1 megaton, ofwel 1.000 miljoen liter.

Gaan we uit van een gemiddelde van 129 liter water per dag per persoon, dan staat het jaarlijkse waterverbruik van datacenters gelijk aan dat van meer dan 21 duizend Nederlanders. Dat klinkt niet als veel, maar we moeten niet vergeten dat het gebruik niet gelijk verdeeld is over het jaar. Vrijwel al het waterverbruik van datacenters vindt plaats in de zomer, en dat is nou juist een periode waarin we al met tekorten kampen.

Deltares schat dat de Nederlandse datacenters in 2030 onder de minst gunstige zomerse omstandigheden maximaal 302.000 kuub per etmaal zullen gebruiken, ongeveer evenveel als 3,5 miljoen watergebruikers.

In Nederland hebben we wel de zogenoemde verdringingsreeks: een rangorde voor de verdeling van de hoeveelheid water bij waterschaarste. Als er echt te weinig drinkwater is, krijgen veiligheid en kwetsbare natuur meer prioriteit dan economische belangen van datacenters.

Dit artikel is tot stand gekomen zonder gebruik van AI.

Lees ook:

• Microsoft wil nieuwe AI-datacenters van stroom voorzien met kernreactoren
• Gigantisch AI-datacenter op terrein van Tata Steel schept ook zekerheid voor windparken op zee
• Kan Nederland digitaal knooppunt van Europa worden met duurzame datacenters?

The post Het AI-dilemma: Energievraag datacenters verdriedubbelt, kan ons energienet dat aan? appeared first on Change Inc..