Energietrendwatcher Jan Willem Zwang is al 25 jaar werkzaam in de energiesector en heeft de laatste vijf jaar meer ontwikkelingen gezien dan in de twintig jaar daarvoor. Wat vijf jaar geleden nog stabiel leek, is nu een bron van onzekerheid. Prijzen schommelen veel extremer, het stroomnet zit vol en leveringszekerheid is niet vanzelfsprekend meer. Die situatie is geen tijdelijke hapering, maar een blijvende realiteit.
‘De twee grootste uitdagingen zijn de onvoorspelbaarheid van de energiemarkt en aansluitingscapaciteit,’ zegt Zwang. ‘De inval van Rusland in Oekraïne heeft veel invloed gehad op de energiemarkt. Daardoor is er een snelle verschuiving in vraag geweest van pijpleidinggas naar LNG. We importeren nu geen aardgas meer uit Rusland. Een groot deel van het aardgas dat we in Europa gebruiken, komt nu uit Amerika in de vorm van LNG. Daarin concurreren we met Azië dat al jarenlang LNG gebruikt.’
Die verschuiving maakt de Europese markt kwetsbaarder voor geopolitieke spanningen. ‘Zo zag je na de Hamas-aanval in Israël in 2023 de gasprijzen omhoogschieten. Maar ook een staking in Australië of een orkaan in de VS heeft invloed op de prijzen. En gaat de gasprijs omhoog, dan stijgen ook de elektriciteitsprijzen, want de koppeling tussen de elektriciteit- en gasprijzen is sterk’
Nieuwe dynamiek vraagt om aanpassingsvermogen
Door de mondiale afhankelijkheid van LNG en de groei van duurzame opwek schommelen prijzen sneller. De koppeling tussen gas en elektriciteit vervaagt wel langzaam, zegt Zwang. ‘Die correlatie neemt nu geleidelijk af. Met name in de zomermaanden ’s middags. Er wordt dan veel hernieuwbare energie geproduceerd. In de avonduren blijft de koppeling nog wel bestaan, omdat dan nog vaak gascentrales worden ingezet. Een ‘officiële’ koppeling tussen de elektriciteits- en gasprijs bestaat dus niet, het is gebaseerd op marktwerking.’
De boodschap is duidelijk: de energiemarkt wordt complexer en minder voorspelbaar. Voor bedrijven betekent dat dat ze niet langer kunnen vertrouwen op vaste tarieven of onbeperkte beschikbaarheid op alle momenten van de dag.
Netcongestie vraagt om creativiteit en flexibiliteit
De druk op het elektriciteitsnet vormt daarbij een tweede grote uitdaging. Bedrijven die willen uitbreiden of elektrificeren, krijgen te horen dat er voorlopig geen ruimte is op het net.
Zwang: ‘De leveringszekerheid staat door netcongestie onder druk. Het hebben van capaciteit wordt steeds belangrijker. De grootste uitdagingen zijn elektriciteit betaalbaar houden en beschikbaarheid van stroom op de juiste momenten. Flexibiliteit gaat een steeds grotere rol spelen. De komende tien tot vijftien jaar moeten netbeheerders investeren in hun netten om ervoor te zorgen dat wij voldoende stroom uit het net kunnen halen.’
Tot die tijd is creativiteit én inzicht nodig. ‘Bedrijven die zelf energie opwekken met zonnepanelen op het dak of zelfs een windturbine op hun terrein, kunnen ruimte creëren op het net en flexibiliteit bieden. Energieopslag is een andere vorm van flexibiliteit. Bedrijven met een batterij kunnen energie opslaan om die te gebruiken op momenten dat ze het nodig hebben maar het aanbod schaars is.’
Webinar: Energie in transitie: de energiemarkt verandert blijvend, hoe speel je daarop in?
Op 13 november organiseert Change Inc. in samenwerking met Vattenfall een webinar over de blijvende veranderingen in de energiemarkt.
Wil je weten wat dit betekent voor jouw organisatie? Schrijf je nu in.
Flexibiliteit als concurrentievoordeel
Die flexibiliteit wordt de nieuwe norm. Zwang: ‘Om de balans op het net instant te houden, heeft Tennet de komende jaren veel meer regelbaar vermogen nodig. Naast de 5 tot 10 gigawatt aan batterijcapaciteit die Tennet de komende jaren verwacht, introduceert de landelijke netbeheerder nieuwe producten om het net in balans te houden. Ik verwacht dat we in de toekomst veel meer energiecontracten gaan krijgen waarin flexibiliteit een rol speelt. Dus: in welke mate ben jij als stroomafnemer en/of stroomproducent in staat om flexibel uit het net te halen of op het net te zetten? Hoe flexibeler je als bedrijf bent, hoe beter.’
Flexibiliteit wordt dus ook financieel aantrekkelijk. Bedrijven die hun energie slim plannen of tijdelijk kunnen aan- of afschakelen, profiteren straks van gunstigere tarieven.
In 2027 of 2028 komt daar een extra prikkel bij: Time of Use-tarieven. ‘Verschillende momenten op de dag krijgen dan een eigen nettarief waartegen je stroom uit het net kunt halen,’ legt Zwang uit. ‘Waarschijnlijk komt er een hoger tarief voor de ochtenden. Je moet dan meer betalen om de capaciteit van het net te gebruiken. De middag wordt dan goedkoper en de avond weer duurder.’
Van onwetendheid naar inzicht
De grootste kans voor bedrijven zit volgens Zwang niet in techniek, maar in bewustzijn. ‘Aan de andere kant zijn er heel veel bedrijven die wel degelijk flexibeler kunnen worden. Ik hoor dagelijks van bedrijven: “Wij kunnen helemaal niks, we hebben geen flexibiliteit.” Als ik dan naar hun verbruiksprofiel ga kijken, blijken ze hartstikke veel flexibiliteit te hebben! Soms is het ook onwetendheid of een beetje vooringenomenheid.’
Zijn advies: krijg inzicht. ‘Ga gewoon meten. Wat gebeurt er nu in mijn bedrijf? Laat eventueel ook tussenmeters plaatsen. Al weten bedrijfseigenaren op basis van hun bedrijfsvoering meestal wel wat de grote verbruikers zijn. Zijn dat de laadpalen? Of is het die ene machine? Wat zit er voor flexibiliteit in het proces?’
Soms is een eenvoudige aanpassing genoeg. ‘Een klant van mij ging regelmatig tussen vier en vijf uur ’s middags over zijn gecontracteerd vermogen heen. Het is een logistiek bedrijf met elektrische voertuigen. Die gingen allemaal tussen vier en vijf aan de stekker en begonnen te laden. Nu zitten er tijdschakelaars tussen, zodat ze pas ’s nachts beginnen met laden. Zo’n schakelaar kost misschien een tientje en het probleem is opgelost. Het hoeft niet altijd moeilijk te zijn. Als je maar wéét wat het probleem is.’
De wendbare ondernemer wint
De energietransitie vraagt van bedrijven meer flexibiliteit dan ooit. Wie blijft afwachten, loopt risico. ‘Je hoeft je niet aan te passen als je het niet wilt,’ zegt Zwang. ‘Maar dan heb je uiteindelijk wel een probleem. Dan worden je kosten heel hoog of krijg je gewoon niet genoeg stroom.’
Het is een duidelijk signaal: wie zijn energieverbruik slim organiseert, blijft niet alleen operationeel, maar kan er ook financieel van profiteren. Zwang: ‘Ik adviseer bedrijven op de hoogte te blijven. Maak een zoekopdracht aan bij Google Alerts met de cijfers van je postcode in combinatie met de term netcongestie. Er is zo veel informatie gratis voorhanden! En maak iemand verantwoordelijk voor dit onderwerp en doe er ook iets mee. Niet elk bedrijf heeft budget voor een energiemanager, maar het onderwerp is té belangrijk het te laten liggen.’
Samen koers houden in een veranderende markt
De energiemarkt raakt iedereen – van grootbedrijf tot mkb, van industrie tot tuinder en van vastgoedonderneming tot woningcorporatie. Wie wendbaar is en samenwerkt, kan de energietransitie omzetten in toekomstbestendige waarde.
