1. Wat stond er op het spel in Genève?
In Genève waren afgevaardigden van meer dan 180 landen aanwezig, samen met bedrijven, milieuorganisaties en andere belanghebbenden. De VN-onderhandelingen waren de laatste van een reeks overleggen sinds 2022.
De deelnemende partijen – of in elk geval een groot deel daarvan – hoopten daarmee tot internationaal bindende afspraken te komen om de vervuiling door plastic afval een halt toe te roepen. Dat zou het eerste wereldwijde, juridisch bindende plasticverdag worden.
Over de invulling van zulke afspraken hebben de meningen altijd verschild. Hoewel ruim honderd landen een strenge limiet willen voor de productie van nieuwe plastics en de schadelijke chemicaliën daarin, pleiten plasticbedrijven en olieproducerende landen juist voor een focus op regels en technologieën voor recycling. Zo zouden ze vrolijk door kunnen gaan met produceren, in theorie zonder daar de oceanen mee te vervuilen.
‘Je kunt die twee standpunten niet met elkaar verzoenen’, waarschuwde David Azoulay, hoofdadvocaat van het Centrum voor Internationaal Milieurecht in Genève, eerder deze week. Om die reden mislukten ook de onderhandelingen in Zuid-Korea van afgelopen december.
Een andere fundamentele vraag was of verplichtingen inderdaad wereldwijd bindend zouden moeten zijn, of dat de verantwoordelijkheid aan individuele landen moet worden overgelaten.
2. Waarom komt er geen verdrag over plastic?
Het lijkt erop dat de olielobby wederom zijn macht heeft doen gelden. Klimaatjurist Tim Grabiel zei tegen The Guardian: ‘Deze keer hebben de oliestaten niet alleen het plasticverdrag gegijzeld, maar ook geprobeerd het in de badkuip te wurgen en het lichaam te begraven. De oliestaten hebben alle vuile trucs uit het multilaterale handboek gebruikt om een effectief plasticverdrag te vertragen en te vernietigen.’
De onderhandelingen zouden eigenlijk tot donderdag duren, maar vlak voor het einde werd duidelijk dat ze uit zouden lopen. Voorzitter Luis Vayas Valdivieso presenteerde vrijdagochtend nog twee conceptteksten, maar beide werden niet gekozen als basis voor nieuwe onderhandelingen.
Onderhandelaars uit Saudi-Arabië en Koeweit vonden dat de voorstellen ‘voorrang gaven aan de zienswijzen van andere landen’ en stelden dat een standpunt over plasticproductie niet plaatshoort in het verdrag. Een concreet limiet op plasticproductie was toen al van tafel.
Het vorige voorstel, woensdag gepresenteerd, was verworpen door delegaties die een ambitieus plasticverdrag wilden. Onder meer Groot-Brittannië, Panama de Europese Unie waren het er niet mee eens dat delen over de volledige levenscyclus van plastic en over de schade aan de gezondheid uit de tekst waren geschrapt.
3. Wat betekent dit voor milieu en klimaat?
Nu de mondiale plasticproductie niet aan banden wordt gelegd, heeft de industrie vrij spel om te groeien. De Plastic Soup Foundation stelt op basis van wetenschappelijke onderzoeken dat de productie van plastic in 2050 naar verwachting zal zijn verviervoudigd ten opzichte van 2019. Het zal dan gaan om 1.480 miljoen ton in 2050.
De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OECD) voorspelt een iets kleinere groei: volgens hen zal de jaarlijkse plasticproductie en -gebruik tot 2040 met 70 procent groeien ten opzichte van 2020 naar iets minder dan 800 miljoen ton. De petrochemische sector steekt in elk geval miljarden euro’s in de bouw van nieuwe fabrieken.
Ondanks de groeiende mogelijkheden voor recycling neemt ook het ‘lekken’ van plastics naar het milieu daarmee toe. Zo’n 5 miljard ton van het tot nu toe geproduceerde plastic is als afval op een vuilnisbelt gestort of in het milieu beland. Daarvan stroomt wereldwijd elk jaar tot wel 23 miljoen ton plastic de oceanen in.
Dat heeft gevolgen voor de menselijke gezondheid. Lang was onduidelijk wat de gevolgen van microplastics precies zijn voor het leven op aarde, maar recente onderzoeken schetsen een steeds duidelijker en zorgwekkender beeld. Daarnaast worden honderden diersoorten bedreigd doordat microplastics hun verteringssysteem aantasten.
Afgezien van de milieuvervuiling draagt plasticproductie ook bij aan de uitstoot van broeikasgassen. In 2019 veroorzaakte plastic al 1,8 miljard ton broeikasgasemissies, goed voor 3,4 procent van de wereldwijde emissies.
Een groot deel daarvan is afkomstig van de productie en omzetting van fossiele brandstoffen. Het gaat met name om plastics op basis van aardolie, maar ook vormen van aardgas zoals ethaan zijn veelgebruikte grondstoffen voor plastic. Tot 2060 zal de uitstoot van de levenscyclus van plastic naar verwachting verdrievoudigen.
4. Hoe nu verder?
Hoewel een wereldwijd plasticverdrag voorlopig van tafel is, zien meerdere landen nog wel aanknopingspunten voor verdere gesprekken.
‘Het mag vandaag mislukt zijn, maar we gaan wel kijken of er op basis van wat er lag toch nog een laatste poging gedaan kan worden’, aldus demissionair staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat Thierry Aartsen (VVD) tegen de NOS. ‘Je ziet dat er een heel grote groep landen is die zeggen: als wij een schone economie willen, zullen we een gelijk speelveld moeten hebben met onze bedrijven.’
Ook de VN-commissie heeft gezegd dat de onderhandelingen op een later tijdstip zullen worden voortgezet. Hoe en wanneer nieuwe gesprekken gehouden kunnen worden, is echter niet duidelijk.
Ruim honderd landen hebben via de ‘Nice Wake Up Call’ hun steun betuigd voor een streng en ambitieus plasticverdrag. Zij zouden ook buiten de VN om een verdrag en actieplan kunnen opstellen.
