Iedereen kent de beelden van de plastic soep; bergen plastic die in rivieren en zeeën drijven waar dolfijnen, schildpadden en vogels in verstrengeld raken. Minder zichtbaar zijn microplastics die door de lucht dwarrelen, in water zweven, in de grond zitten of via wat voor weg dan ook in onze belichamen belanden.
Eerder deze maand werd nog maar eens duidelijk hoe groot het probleem is. Wetenschappers ontdekten dat de hoeveelheid kleine plastics in de toplaag van de Atlantische Oceaan bijna tien keer zo groot is als eerder gedacht.
Wat zijn microplastics en hoe ontstaan ze?
Microplastics zijn deeltjes plastic kleiner dan 5 millimeter. Deze deeltjes ontstaan door slijtage van grotere stukken weggegooide plastics, bijvoorbeeld door zon, water, of wrijving. Ook verven, autobanden en synthetische kleding bevatten plastics die door verwering in onze omgeving terecht kunnen komen. Daarnaast worden in sommige producten microplastics toegevoegd als scrubmiddel, zoals tandpasta en douchegel – al is dit inmiddels in veel landen al verboden. Feit blijft: omdat plastic niet biologisch afbreekt, blijven deze deeltjes decennialang in het milieu aanwezig.
Waar zitten microplastics verstopt?
Inmiddels ontdekken wetenschappers op steeds meer plekken kleine deeltjes plastic. Van rivieren en zeeën, tot wolken en regenwater. Maar ook in ons drinkwater, voedsel en onze bodem worden microplastics aangetroffen. En via de buitenwereld komen microplastics in andere organismen terecht.
Twintig jaar na het eerste onderzoek naar microplastics en duizenden studies later zijn in maar liefst 1.300 verschillende diersoorten plastics aangetroffen. En natuurlijk blijft de mens ook niet veilig: bloed, longen, placenta, hersenen, moedermelk, het hart; overal zijn minuscule stukjes plastic vindbaar.
Wat doen microplastics met het milieu en ons lichaam?
Lang was onduidelijk wat de gevolgen van microplastics precies zijn voor het leven op aarde. Maar recente onderzoeken schetsen een steeds duidelijker en zorgwekkender beeld. Zo raakt het verteringssysteem van vissen en vogels in de war als ze microplastics eten. Volgens Greenpeace wordt hierdoor het voortbestaan van 700 diersoorten bedreigd. Daarnaast wijst onderzoek uit dat nanoplastic – het kleine broertje van microplastics 1/1.000 van een millimeter – in zoetwateralgen het vermogen om zuurstof te produceren vermindert.
Maar ook de mens ontspringt de dans niet. Nanoplastics in longen kunnen al binnen 24 uur zorgen voor lichte ontstekingen. In het hart brengen ze een verhoogd risico op hartaanvallen en beroertes. Ze doen mogelijk een aanslag op ons immuunsysteem en remmen de werking van antibiotica. In het laboratorium werd zelfs aangetoond dat microplastics de kans op kanker kunnen vergroten.
Risico van niets doen is te groot
Microplastics zelf hoeven niet per se de directe oorzaak te zijn van deze lichamelijke risico’s. Een deel van het probleem wordt veroorzaakt doordat bacteriën zich goed aan microplastics kunnen hechten. Op het moment dat we microplastics binnenkrijgen, bestaat er een kans dat we ook de meegelifte bacterie inslikken.
Bovenstaande risico’s en wat voor effect plastics hebben op moedermelk, de placenta en onze hersenen worden nog steeds onderzocht. Hoewel er nog maar in beperkte mate harde, wetenschappelijke conclusies kunnen worden getrokken, waarschuwen wetenschappers en milieuorganisaties nu al: de tot nu toe geïdentificeerde risico’s zijn te groot om te wachten op onomstotelijk bewijs.
Kunnen we de (micro)plastickraan dichtdraaien?
Dat brengt ons bij de vraag: wat kunnen we doen om de toestroom en risico’s van microplastics te beperken? In de basis moet de spreekwoordelijke kraan dichtgedraaid worden: om de hoeveelheid microplastics te reduceren, zal er drastisch minder plastic geproduceerd moeten worden. Overheden spelen hierbij een cruciale rol. Zo geldt in Nederland al sinds 2023 een verbod op wegwerpplastics. En in Europa worden microplastics in cosmetica, kunstgrasvelden en verpakkingen stap voor stap verboden, met als doel een reductie van 30 procent in 2030.
Internationale en nationale afspraken
Internationaal is de hoop gevestigd op het Plastic Pollution Treaty van de Verenigde Naties. Dit verdrag streeft naar juridisch bindende maatregelen over de hele levenscyclus van plastic, van ontwerp en productie tot gebruik en recycling. Maar de onderhandelingen tussen landen die productierestricties willen (EU, Afrika) en landen die olie produceren (Saoedi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten) liepen spaak tijdens de laatste conferentie in Busan. In augustus dit jaar staan nieuwe onderhandelingen in Genève op de planning.
TNO doet in Nederland onderzoek naar microplastics en kwam een aantal jaar geleden met zeventien strategieën die gezamenlijk kunnen leiden tot 70 procent minder rondslingerend microplastics in het milieu in 2050. Denk aan het verbeteren van recyclingprocessen, sturen op de productie van schonere autobanden en landbouwplastics en uitbreiding van statiegeld.
Mensen demonstreren voor een strenger plasticbeleid in aanloop naar de top in Busan. | Getty Images
Welke innovaties kunnen helpen bij de bestrijding van microplastics?
Los van de maatregelen die we kunnen treffen om de toestroom van plastics te verminderen, werken wetenschappers en bedrijven ook volop aan technologische innovaties die ons kunnen helpen de bestaande troep op te ruimen.
Zo hebben Koreaanse wetenschappers een robot ontwikkeld die lijkt op een miniatuur-hovercraft en op het wateroppervlak van zeeën en rivieren drijft. Op die manier kan de robot meer dan 80 procent van de microplastics uit water filteren. Deze technologie kan worden toegepast in drijvende robots, stationaire waterzuiveringsfilters en of zelfs in apparaten voor thuisgebruik.
Sponsen, zaagsel en bomen absorberen microplastics
Chinese wetenschappers zochten juist naar een oplossing geïnspireerd op de natuur. Zij ontwikkelden een goedkope, herbruikbare en biologisch afbreekbare spons, gemaakt van de harde delen van schaaldieren. De spons kan tot 99,8 procent van de microplastics uit diverse waterbronnen, zoals rivieren en vijvers, verwijderen.
Een andere oplossing komt van wetenschappers van de Universiteit van British Columbia. Zij hebben een mengsel gevonden op basis van zaagsel en een plantaardig zuur dat vervuild water kan zuiveren. Het lukte deze wetenschappers zelfs om de hoeveelheid microplastics in organen van behandelde muizen te verminderen.
Een manier om microplastics in de bodem te verwijderen werd door Duitse onderzoekers gevonden in bomen. Zij toonden namelijk aan dat berkenbomen microplastics kunnen absorberen uit de bodem. Deze toepassing kan bijvoorbeeld helpen bij het schoonmaken van vervuilende grond.
En wetenschappers van de Schotse Universiteit Stirling vonden juist een heel nuttige toepassing van microplastics. Omdat microplastics bacteriën kunnen aantrekken en vasthouden, kunnen ze helpen bij het reinigen van vervuild water. Door kleine plastic balletjes in thee-eieren in een rivier te plaatsen, kunnen onderzoekers vaststellen waar in de rivier zich hoge concentraties bacteriën bevinden, waarna adequaat ingegrepen kan worden.
Thee-eieren gevuld met microplastics kunnen vervuild water opsporen. | University of Stirling
Bedrijven zijn gewaarschuwd
Helaas bevinden veruit de meeste innovaties zich nog in de onderzoeksfase. Waarschijnlijk zullen we eerder op nog meer plekken microplastics aantreffen, voordat we in staat zijn ze op grote schaal uit het milieu te verwijderen. En uiteindelijk zullen we er in de eerste plaats voor moeten zorgen dat de aanwas vermindert. Hier is ook het bedrijfsleven aan zet, door in te zetten op productbeperkingen, kwaliteitsverbeteringen en schone technologie.
De risico’s van microplastics worden steeds evidenter. Bedrijven die nu geen actie ondernemen, verergeren niet alleen het ecologisch probleem, maar maken zich ook kwetsbaar voor juridische consequenties.
In de VS klaagden consumenten al producenten van diepvrieszakjes aan, omdat ze microplastics zouden afgeven. En ook drinkwatermerk Evian kreeg een (inmiddels afgewezen) rechtszaak aan zijn broek vanwege dezelfde beschuldiging. De rechtszaken tonen aan dat microplastics nu al tot consumentenclaims kunnen leiden. Bedrijven zijn gewaarschuwd.
