63 procent van de Nederlanders is bereid 10 cent meer te betalen voor 100 gram vlees, mits dat geld wordt gebruikt om boeren te belonen die maatregelen doorvoeren op het gebied van stikstof, klimaat, natuur en dierenwelzijn.
Dat blijkt uit een peiling door MarketResponse, in opdracht van de TAPP Coalitie (True Animal Protein Price). Daarbij zijn ruim tachtig partners aangesloten, waaronder MVO-Nederland, ProVeg International, Hartpatiënten Nederland, Caring Farmers en de Jonge Klimaatbeweging.
Uit de enquête blijkt zelfs een meerderheid onder aanhangers van alle partijen, al is die bij JA21 en PVV wel nipt.
Extra betalen voor vlees
Er wordt al langer gesproken over een milieuheffing op vlees – en niet alleen in Nederland. De Denen kwamen vorig jaar overeen om per 2030 een CO2-heffing in te voeren op vlees en zuivel. De opbrengsten van zo’n heffing kunnen gebruikt worden voor verduurzaming van de sector. Bovendien zorgt de heffing er waarschijnlijk voor dat mensen iets minder vlees gaan eten, met klimaatwinsten als gevolg.
In Nederland is het nog lang niet zo ver. Toen voormalig landbouwminister Henk Staghouwer (ChristenUnie) in 2022 zei een onderzoek te willen laten doen naar het invoeren van een vleestaks, kwam daar veel kritiek op. Onder meer PVV, CDA, VVD en CDA stemden voor een motie die het onderzoek moest tegenhouden.
Voormalig LTO-voorzitter Sjaak van der Tak stelde: ‘De consument wil het niet, de producent gelooft het niet, en de overheid kan het niet.’
Politiek bang om kiezers te verliezen
De uitspraak over de onwillende consument lijkt dus niet te kloppen. Consumenten zijn best bereid iets meer te betalen voor vlees, mits dat geld terugvloeit naar de boeren en er een belastingverlaging van gezonde producten tegenover staat.
Het probleem lijkt dan ook met name dat de politiek het niet kan – of niet wil. Toen Frans Timmermans in Nieuwsuur werd bevraagd over waarom er in het partijprogramma van GroenLinks-PvdA – in tegenstelling tot het programma van GroenLinks vóór de fusie – geen ‘vleestaks’ wordt voorgesteld, bleef Timmermans vaag over de reden.
‘Wij hebben gekozen voor een andere manier van omgaan met de prijzen van consumptie, zeker ook omdat heel veel Nederlanders moeite hebben met rondkomen op dit moment’, antwoordde Timmermans. ‘Wij hebben voor andere oplossingen in ons programma gekozen omdat we ook ons best willen doen om de agrarische sector te helpen naar een ander productiemodel. (…) Ruimte overhouden om de agrarische sector te helpen een nieuw verdienmodel op te bouwen. Inclusief het belonen van boeren voor het beschermen van de natuur.’ In plaats van een vleesheffing stelt GroenLinks-PvdA nu een ‘slachtheffing’ voor. Een vergelijkbaar idee, alleen gaat dat om slechts 16 cent per kilo rundvlees, in plaats van 1 euro.
Timmermans was mogelijk bang om kiezers te verliezen, analyseert Michel Scholte, mede-oprichter van True Price. 81 procent van de GroenLinks-PvdA-kiezers mag dan vóór een vleesheffing zijn, dat betekent ook dat bijna één op de vijf tegen is. ‘En dat kan net een bepaald segment kiezers zijn dat de partij niet wil afstoten. Het is mogelijk een strategisch politieke overweging om geen vleesheffing in het partijprogramma zetten.’ PvdD, Volt en D66 deden dat dit jaar overigens wel.
Duurder vlees, maar goedkopere boodschappen
Het voornaamste argument van politici tegen een vleesheffing is de betaalbaarheid van voedsel. Toch hoeft dat niet per se een probleem te zijn. In het voorstel van TAPP Coalitie wordt de vleesheffing gecompenseerd door het wegvallen van de btw op groenten en fruit.
De resultaten daarvan worden duidelijk in nieuw Zweeds onderzoek. Wetenschappers onderzochten een herziening van de voedselbelastingen die niet tot extra kosten leidden. Hun model, met daarin ook extra belasting op rood en bewerkt vlees, zou zorgen voor een reductie van de CO2-emissies van voedsel gelijk aan 8 procent van de CO2-uitstoot van auto’s in Zweden. Ook zouden jaarlijkse zo’n zevenhonderd Zweden minder vroegtijdig overlijden.
Een vleesheffing kan niet alleen worden gecompenseerd door lagere kosten voor gezond eten, maar wellicht ook door lagere marges in de keten, zegt Tahis Marti, onderzoeker duurzame finance & accounting bij hogeschool Avans. ‘We nemen de huidige prijs van vlees nu als een feit, en tellen daar externe factoren bij op. Maar in de werkelijkheid is de prijs vaak een black box: het is niet transparant waar die uit bestaat. Als je kritisch naar de marges van tussenpersonen in de huidige kostprijs kijkt, geeft dat misschien ruimte om toe te werken naar de daadwerkelijke kostprijs – zonder dat je de consument extra belast.’
Uitvoerbaarheid staat in de weg
Naast de politieke voorzichtigheid staat ook de uitvoerbaarheid in de weg. Volgens de TAPP Coalitie zou een heffing al per 2027 of 2028 kunnen worden ingevoerd. Maar praktisch is het heel complex, zegt Scholte. ‘Er is bij de Belastingdienst weinig capaciteit voor grote veranderingen. Je krijgt ook allemaal juridische vraagstukken. Wat is vlees? Horen hybride producten daar bijvoorbeeld ook bij, of niet?’ Daarbij gaat het de overheid veel tijd kosten om te monitoren wat er daadwerkelijk met het geld zou gebeuren, voegt Marti toe.
Een logischere optie kan zijn om voedselproducenten en -kopers zelf hun verantwoordelijk te laten nemen. Dan hoeft de overheid er niet aan te pas te komen. Dat kan gewoon vrijwillig, benadrukt Scholte. Duitse supermarktketen Penny hield bijvoorbeeld in haar ruim tweeduizend filialen een ‘true price week‘. En in Nederland zijn al tientallen locaties waar de echte prijs van vlees wordt getoond en zelfs afgerekend. En cateraars als Vermaat en Vitam bieden ook vlees voor de echte prijs aan, bijvoorbeeld in de kantine van de Belastingdienst en het UWV.
Bedrijven kunnen ook prijsafspraken met concurrenten maken om natuureffecten te compenseren. Die zijn normaal verboden, maar de Autoriteit Consument en Markt maakt een uitzondering voor zogenoemde milieuschadeafspraken en verwijst daarbij naar true pricing. Dat kan echter alleen met collectieve actie, zegt Scholte. ‘Als de ene supermarkt de vleesprijs omhoog gooit, doet de ander het vlees in de aanbieding. Er is nu een keteninitiatief om collectief te vergroenen. Maar retailers en producenten komen er samen niet uit. Omdat er geen openboekrelatie is, is het voor de ander niet duidelijk wat er echt met het geld zou gebeuren.’
Echte prijs ligt nog hoger
De grote vraag is: als een heffing van 1 euro per kilo al ingewikkeld is, zullen we dan ooit de échte kostprijs betalen voor vlees? Onderzoek van CE Delft laat namelijk zien dat de werkelijke prijs van kip 26 procent hoger is dan de huidige prijs, biefstuk 40 procent en varkensvlees liefst 53 procent. Omdat er niet één gestandaardiseerde methode is, komen andere organisaties overigens op iets andere getallen uit.
Ook de TAPP Coalitie zegt dat haar ‘ideale voorstel’ om hogere heffingen gaat, gedifferentieerd per type vlees. ‘Aan de hand van de enquête hebben we een lager bedrag gekozen van 1 euro per kilo voor alle vleessoorten, omdat 63 procent van de bevolking dat nu steunt.’
Die ene euro komt niet in de buurt van de heffing die alle echte kosten van vlees zou rechtvaardigen. Maar iets is beter dan niets. Marti: ‘Het invoeren van de true price moet in fases gaan. Je kunt niet in één keer van vijf naar acht euro per kilo gaan. Het moet wel behapbaar blijven voor de consument.’
