Vuurwerk is ‘een te zware belasting voor de openbare orde en de rechtsorde, de veiligheid, de volksgezondheid en het milieu’. Dat vonden Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA) en Esther Ouwehand (PvdD). Ze dienden een voorstel in voor een algemeen vuurwerkverbod voor consumenten, dat dit voorjaar werd aangenomen.
Naar verwachting gaat het verbod over twaalf maanden gelden, dus met de jaarwisseling van 2026-2027. Wie dan nog vuurwerk wil zien, zal naar centrale vuurwerkshows moeten gaan. Die werden afgelopen jaren al in meerdere steden georganiseerd.
Toch geldt ook dit jaar al in zeker twintig Nederlandse gemeenten een afsteekverbod, concludeert RTL Nieuws na een rondvraag. In onder meer Amersfoort, Apeldoorn, Arnhem, Amsterdam of Haarlem mogen consumenten alleen het allerlichtste vuurwerk afsteken. Heeft zo’n verbod zin?
Knalvuurwerk en siervuurwerk
Een vuurwerkverbod leidt in de eerste plaats tot minder vuurwerkslachtoffers. Vorig jaar waren dat er 1.162. Maar een verbod op vuurwerk heeft ook gevolgen voor het milieu. Bij het afsteken van vuurwerk komen zware metalen en fijnstof vrij. Hoeveel dat precies is, verschilt per vuurwerksoort.
Je kunt een onderscheid maken tussen knalvuurwerk en siervuurwerk. Knalvuurwerk bestaat vooral uit buskruit. Bij het afsteken ervan komen voornamelijk koolstofdioxide (CO2) en stikstofoxiden (NO en NO2) vrij. Omdat het bij knalvuurwerk om kleine hoeveelheden gaat, is het afsteken ervan minder schadelijk voor het milieu dan siervuurwerk. Knalvuurwerk is echter al enkele jaren verboden.
Siervuurwerk bevat naast fijnstof ook veel zware metalen die voor de kleur zorgen, zoals strontium, barium en koper. Die eerste twee metalen komen bijna uitsluitend door het afsteken van vuurwerk in het milieu. Onderzoek naar de schadelijke effecten van deze zware metalen is schaars, maar het is wel duidelijk dat deze metalen zich ophopen in het milieu en uiteindelijk een negatief effect hebben op mens en natuur.
De gevaren van fijnstof
De fijnstof die vrijkomt bij het afsteken van siervuurwerk is niet bevorderlijk voor onze gezondheid. Omdat de deeltjes tot diep in de longen kunnen doordringen, kunnen ze ontstekingen, astma, chronische bronchitis en hart- en vaatziekten veroorzaken, schrijft het RIVM. Hoewel de invloed van fijnstof op dieren minder goed is onderzocht, speelt luchtvervuiling mogelijk ook een rol in de achteruitgang van insectenpopulaties.
In Nederland bestaat er daarom een grenswaarde voor fijnstof. Dat is een norm waar het fijnstofgehalte in de atmosfeer niet overheen mag gaan. De grenswaarde per dag in Nederland is 50 microgram per kubieke meter.
Rond de jaarwisseling kan de fijnstofwaarde soms wel twintig keer zo hoog liggen, op zo’n 1.000 microgram per kubieke meter. Maar deze twee waardes zijn eigenlijk niet met elkaar te vergelijken: een dagwaarde is een gemiddelde en geen piekwaarde.
De uitstoot van fijnstof door vuurwerk is de afgelopen decennia flink toegenomen. Credits: Emissieregistratie/Rijksoverheid
Fijnstof door vuurwerk neemt toe
Uit recente gegevens van de Emissieregistratie van de overheid blijkt dat de fijnstofuitstoot tijdens oud en nieuw ongeveer 5 procent is van de totale fijnstofuitstoot in een jaar. Het aandeel van fijnstof door vuurwerk neemt de laatste jaren – met uitzondering van de coronajaren – toe. Enerzijds komt dat doordat we sinds 1990 steeds meer vuurwerk zijn gaan afsteken. Anderzijds is de fijnstofuitstoot uit andere bronnen als verkeer en de industrie juist gedaald. Hierdoor stijgt het relatieve aandeel fijnstof uit vuurwerk.
Het weer speelt eveneens een grote rol in de hoeveelheid fijnstof die met oud en nieuw gemeten wordt. Als het hard waait zullen kleine deeltjes eerder verdunnen en verdwijnen. Als het windstil is of mistig, dan blijft de fijnstof langer hangen en is er meer luchtverontreiniging.
Impact op dieren
Naast alle effecten op het milieu heeft vuurwerk ook een effect op dieren. Uit onderzoek blijkt dat wilde vogels nog dagen van slag zijn.
Onderzoekers volgden acht jaar lang vier soorten ganzen met zendertjes. Tijdens het vuurwerk verlieten de ganzen direct hun slaapplaats en gingen op zoek naar een andere plek, op grotere afstand van mensen. Ze vlogen daarvoor wel 500 kilometer ver. Dagen na de knallen en op de nieuwe plek bleven de dieren nog onrustig.
Illegaal vuurwerk
Naast legaal vuurwerk worden er jaarlijks ook tientallen kilo’s illegaal vuurwerk afgestoken. Dat bestaat vaak uit samengestelde vuurwerkpakketjes en toegevoegde stoffen die niet te traceren zijn. Daarom kan illegaal vuurwerk nog schadelijker zijn dan legaal vuurwerk.
Ook na het landelijk vuurwerkverbod wordt er waarschijnlijk illegaal vuurwerk afgestoken, dat consumenten dan bijvoorbeeld uit het buitenland halen. Tien procent van de Nederlanders heeft de intentie zich niet aan het vuurwerkverbod te gaan houden, blijkt uit onderzoek van Ipsos.
Een meerderheid van de mensen is voor een landelijk vuurwerkverbod. | Credits: Ipsos I&O
Impact van een vuurwerkverbod
Corona was al eerder de aanleiding van een landelijk vuurwerkverbod. Tijdens de jaarwisselingen van 2020-2021 en 2021-2022 mochten consumenten geen vuurwerk afsteken. Dat biedt inzicht op de mogelijke gevolgen van een vuurwerkverbod vanaf volgend jaar, al was de situatie destijds wel anders.
In cijfers van de Emissieregistratie zie je een duidelijke daling in fijnstofuitstoot in de coronajaren. Tijdens de jaarwisseling van 2019-2020 was de fijnstofpiekwaarde 600 microgram per kubieke meter; een jaar later was dat maar 250 microgram. Tijdens het tweede jaar met een verbod was dat al wel weer meer, mogelijk doordat de angst voor besmetting met het virus was gedaald.
Hoeveel een verbod daadwerkelijk zal helpen om het milieu te sparen, hangt vooral af van de handhaving. Paulien van der Geest van Milieu Centraal zei eerder: ‘De winst die we boeken, hangt af van hoeveel illegaal vuurwerk er straks toch de lucht in gaat en hoeveel professioneel vuurwerk er wordt afgestoken.’
Een deel van dit artikel verscheen eerder op Change Inc.
