Een nieuw rapport over kantelpunten voor het klimaat vestigt de aandacht op de penibele situatie rond het afsterven van koraalriffen in de oceanen. Dit negatieve klimaatkantelpunt figureert prominent de nieuwskoppen. Maar het Global Tipping Points Report 2025 vraagt ook aandacht voor positieve kantelpunten. Die zijn vooral te vinden bij de elektrificatie van het energiegebruik, ondersteund door de sterke groei van de opwekking van stroom met zonne-energie en wind.
In algemene zin gaan kantelpunten over omslagen, waarbij een systeem dat in een stabiele staat verkeert, aanvankelijk gradueel verandert. Voorbij een bepaald kantelpunt gaat de graduele verandering over in een kwalitatieve verandering. Zo’n omslagfase kan zich relatief snel voltrekken in enkele decennia, maar soms honderden of zelfs duizenden jaren duren.
Belangrijk is vooral dat de omslag min of meer onomkeerbaar is. Dat wil zeggen: terugkeer naar de oude staat is op kortere termijn niet meer mogelijk. Uiteindelijk vindt na de reorganisatiefase een stabilisatie plaats van de nieuwe toestand.
Kantelpunten voltrekken zich in drie fasen. Bron: Global Tipping Points Repor 2025
Als het over klimaatkantelpunten gaat, ligt de nadruk op regionale klimaat- of ecosystemen, zoals koraalriffen, die in relatief korte tijd zodanig kunnen veranderen (afsterven) dat sprake is van een onomkeerbaar proces.
Klimaatkantelpunten: koraalriffen grootste risico op korte termijn
Wetenschappers koppelen klimaatkantelpunten aan niveaus van de gemiddelde opwarming van de aarde, maar kunnen niet met absolute zekerheid zeggen dat een kantelpunt zich bij een bepaald niveau van opwarming zal voltrekken.
Zo wordt voor het afsterven van de koraalriffen in het nieuwe Tipping Points Report een opwarmingsniveau van 1,2 graden Celsius genoemd. Dat komt min of meer overeen met de huidige opwarming van de aarde, als je kijkt naar gemiddelde temperaturen over de afgelopen tien jaar vergeleken met het gemiddelde temperatuurniveau in de tweede helft van de negentiende eeuw.
Voor schattingen over klimaatkantelpunten worden doorgaans bandbreedtes gehanteerd, met een kleinere kans dat het kantelpunt optreedt bij een lager opwarmingsniveau en een grotere kans bij een hoger opwarmingsniveau.
In de infographic hieronder uit het Global Tipping Points Report 2025 staan een zestal klimaatkantelpunten, waarbij ook de bandbreedte wordt weergegeven. Te zien is dat het afsterven van de koraalriffen zich in de bandbreedte tussen de 1 graden opwarming en 1,5 graden opwarming bevindt. We zitten nu dus ongeveer in het midden van die bandbreedte, wat de reden is dat hier veel aandacht naar uitgaat.
Bron: Global Tipping Points Report 2025
Voor twee andere potentiële kantelpunten – het smelten van de West-Antarctische IJskap en het wegvallen van de warme golfstromen in noordelijke delen van de Atlantische Oceaan (subpolar gyre convection collapse) – ligt het gemiddelde voor de kantelpunten iets onder de 2 graden opwarming, volgens de auteurs van het Global Tipping Points Report.
In een artikel voor het vakblad Science uit 2022 hebben onderzoekers zestien potentiële klimaatkantelpunten vergeleken. In de onderstaande infographic is onder meer te zien dat het gemiddelde omslagpunt voor het afsterven van koraalriffen drie jaar geleden nog op 1,5 graden opwarming lag, maar in het nieuwe Tipping Points Report is dat dus verlaagd tot 1,2 graden opwarming.
Van belang is ook dat de klimatologische, ecologische en economische gevolgen per kantelpunt sterk kunnen verschillen. Zo stellen de auteurs van het Global Tipping Points Report 2025 dat het afsterven van koraalriffen dramatisch is voor de biodiversiteit en de natuurlijke bescherming van kustgebieden kan verzwakken, waardoor stormen meer schade kunnen veroorzaken. Economische verliezen die onder meer optreden voor sectoren als de visserij en toerisme, kunnen volgens het rapport in totaal oplopen tot meer dan 75 miljard dollar op jaarbasis.
Bij andere kantelpunten kan de schade nog veel groter zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor abrupte dooi van de permafrost, waarbij er grote hoeveelheden CO2 en methaan in de atmosfeer belanden, die zorgen voor een versterkt broeikaseffect. Econoom Andrea Titton becijferde onlangs in een proefschrift voor de Universiteit van Amsterdam dat dit kantelpunt in een worst-case scenario een jaarlijkse kostenpost van 2.400 miljard euro kan opleveren voor de wereldeconomie.
Positieve kantelpunten: hernieuwbare energie en elektrificatie
Om de kans op negatieve klimaatkantelpunten te verkleinen is reductie van de uitstoot van broeikasgassen uiteraard cruciaal. Volgens de auteurs van het Tipping Points Report is het in dit verband relevant om zogenoemde positieve kantelpunten te identificeren. Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om een versnelling van de adoptie van CO2-arme technologieën.
Een voor de hand liggend voorbeeld is de adoptie van elektrische auto’s en warmtepompen, in combinatie met een steeds grotere rol voor CO2-arme bronnen zoals zon, wind, waterkracht en kernenergie bij het opwekken van elektriciteit.
Positieve kantelpunten kunnen optreden met de opmars hernieuwbare energie en elektrificatie van mobiliteit. Bron: Global Tipping Points Report 2025
In de infographic hierboven worden een aantal voorbeelden gegeven, waarbij groen staal en groene waterstof nog in de opkomende fase zitten, maar bijvoorbeeld zonne-energie en offshore windenergie in de versnellingsfase. Dit laatste werd eerder deze maand geïllustreerd door het feit dat zon, wind en waterkracht in de eerste helft van dit jaar een groter aandeel hadden in de mondiale elektriciteitsmix dan kolen.
Wat betreft de adoptie van elektrische auto’s zit bijvoorbeeld Noorwegen al in een nieuwe stabilisatiefase. Afgelopen juni bestond 97 procent van de nieuw verkochte auto’s in Noorwegen uit volledig elektrische auto’s. Een aantal andere landen en regio’s – zoals China, de EU en het VK – zitten nog in de acceleratiefase wat betreft de opmars van elektrische voertuigen.
Als je kijkt naar het mondiale wagenpark dan ligt er nog een flinke opgave, want op ruim 1,5 miljard auto’s in de wereld zijn er minder dan 100 miljoen elektrisch. Bij het passeren van een tipping point kan het echter hard gaan. De wereldwijde omarming van zonne-energie laat zien hoe snel verandering zich kan voltrekken in een acceleratiefase, zodra je te maken krijgt met exponentiële groei.
Lees ook:
- Klimaatkantelpunten kosten duizenden miljarden euro’s: ‘Nu investeren in groene opties is veel goedkoper’
- Klimaatverandering aanpakken? ‘Puur gokken op innovatie is gevaarlijk, je kunt energieconsumptie niet negeren’
- Stort de olie-industrie straks in dankzij China? Dit kunnen Europa en de VS leren van de opmars van elektrotech
