Het drinkwaterverbruik van bedrijven blijft stijgen, en de kwaliteit van ons grond- en oppervlaktewater (daar waar het drinkwater vandaan komt) staat sterk onder druk. Drinkwaterschaarste wordt steeds urgenter. ‘Zoals we nu omgaan met water, kunnen we niet doorgaan’, stelt Roberta Hofman, specialist water treatment & resource recovery bij KWR Water Research Institute en associate lector water aan de Hogeschool Utrecht. En dus, vindt de onderzoeker, ‘moeten we proberen de watercyclus korter te maken en water voor bepaalde doeleinden opnieuw te gebruiken.’
Momenteel wordt afvalwater in Nederland in 313 rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s) gezuiverd. Vervolgens wordt het veilig in grote wateren geloosd. Alle rwzi’s worden beheerd door 21 waterschappen. Dat is al best gedecentraliseerd, zou je denken.
Toch moet afvalwater soms alsnog over lange afstanden vervoerd worden. Dat kan efficiënter, denken sommige bedrijven. Zij pleiten voor gedecentraliseerde waterzuivering op wijk-, gebouw- of zelfs huisniveau. Decentrale waterzuivering wordt als een duurzamer alternatief gepresenteerd. Maar is het dat ook echt?
Drinkwater besparen met decentrale waterzuivering
De energie die het afvoeren en centraal zuiveren van water kost, is het probleem niet, stelt Hofman. ‘Water afvoeren naar een rwzi kost over het algemeen heel weinig energie. In de meeste steden en hoger gelegen delen van Nederland is er vrijvervalriolering. Het riool loopt een klein beetje naar beneden, zodat er niet gepompt hoeft te worden.’
Drukriolering, een systeem van pompen dat nodig is als er geen vrij verval is, kost wel meer energie. Dat geldt ook voor het zuiveren. Gerekend per huishouden is het energiegebruik in de waterketen echter beperkt.
Maar het antwoord is ingewikkelder dan dat. Decentrale zuivering draait niet alleen om het zuiveren van afvalwater, maar biedt ook mogelijkheden om het gezuiverde water deels te hergebruiken. Je kunt het bijvoorbeeld gebruiken om de wc door te spoelen of je tuin te sproeien. Dat zou het gebruik van drinkwater drastisch kunnen doen afnemen: één van de speerpunten van de recent gepresenteerde Europese Water resilience strategy.
Afvalwater van Camping Olmenveld in Serooskerke wordt na zuivering opgeslagen in een groot bassin en gebruikt als zoetwaterbron voor besproeiing voor de omliggende agrariërs en gemeente. | Credits: PureBlue
Gezuiverd water is geen drinkwater
Decentrale waterzuivering kan dus zeker voordelen hebben. Maar dan moet je het wel veilig doen, benadrukken experts. Decentraal gezuiverd water is bijvoorbeeld niet voor alle toepassingen geschikt.
Decentraal water zuiveren om er opnieuw drinkwater van te maken acht Hofman niet realistisch. Aan drinkwater worden namelijk hoge eisen gesteld en het water moet regelmatig worden getest op ziekmakers. Dat is ook de reden dat men over de zogenoemde Watermaker op Forteiland Pampus weliswaar zegt dat er drinkbaar water uit komt, maar dat het geen drinkwater mag heten. Ook douchewater moet officieel aan de eisen voor drinkwater voldoen.
De veiligheid heeft ook te maken met de schaal waarop je decentrale waterzuivering aanpakt. Hofman heeft zo haar twijfels bij waterzuivering per huishouden. Ze verwijst naar Oosterwold, een woongebied tussen Almere en Zeewolde waar initiatiefnemers samen hun eigen buurt of buurtschap mogen vormgeven. Daar werden bewoners in het verleden verplicht hun eigen afvalwater te zuiveren met een zogenoemde IBA (Individuele Behandeling van Afvalwater). Huizen en boerderijen in landelijke gebieden zonder riool doen dat altijd al.
Maar het experiment in Flevoland pakte anders uit dan verwacht. Het meeste gezuiverde afvalwater voldeed niet aan de wettelijke normen om het in de natuur te mogen gebruiken. Het college van burgemeester en wethouders oordeelde bovendien dat de gemeente haar zorgplicht voor het inzamelen en transporteren van het afvalwater verzaakte. De gemeente Almere besloot in 2022 toch een rioolstelsel aan te leggen in de wijk.
Aan de andere kant zijn er ook successen. Zoals het Nederlandse Hydraloop, wier waterrecyclingsysteem voor woningen en gebouwen meermaals in de prijzen viel. Het won onder meer een prestigieuze VN-award. Het apparaat laat huishoudens naar eigen zeggen 25 tot 45 procent minder kraanwater gebruiken en wordt wereldwijd gebruikt.
Decentrale waterzuivering per wijk
Het lastige aan waterzuivering in huis is dat het moeilijk te controleren is, vindt Hofman. ‘Leveranciers kunnen best een goede zuiveringsinstallatie bouwen, maar daarna komt de menselijke factor in beeld. Inwoners vinden onderhoud te duur of vergeten het simpelweg. En als je je huis verkoopt, weet de koper dan wat er nodig is?’ Er worden ook regelmatig installaties verkeerd aangesloten. Dan gebruiken mensen het gezuiverde water bijvoorbeeld onbedoeld als drinkwater. Als het in het drinkwaternet wordt gepompt, kan dat zelfs voor de hele wijk gelden.
Daarbij komt dat voor het maken van een zuiveringsinstallatie per woning wel erg veel materiaal nodig is, waardoor het niet duurzaam is. Decentrale waterzuivering per wijk of bedrijvencluster lijkt dan ook een realistischere optie.
Een grote speler in dat veld is het Zeeuwse PureBlue. Hun biologische afvalwaterzuivering maakt gebruikt van bacteriën die verontreinigende stoffen uit het water halen. In de fases daarna worden kleine luchtbelletjes toegevoegd om het slib van het schone water te scheiden. Tot slot worden micro-verontreinigen als medicijnresten uit het water gehaald met behulp van ozon. Ongeveer 40 procent van het water dat uit de machine komt kan hergebruikt worden voor landbouw, industrie en enkele huishoudelijke toepassingen. De rest gaat de natuur in.
De technologie van PureBlue is oorspronkelijk ontwikkeld voor waterzuivering op cruiseschepen. | Credits: PureBlue
Geconcentreerdere afvalstromen
Angelo de Mul, ceo van PureBlue, is naar eigen zeggen ‘heel blij dat we gezond kunnen leven dankzij centrale waterzuivering’. Het was dan ook niet per se zijn idee om er een alternatief voor te bedenken. PureBlue heeft zijn roots in de scheepvaart. ‘Op riviercruiseschepen was een grote behoefte aan een compacte manier om water te zuiveren voordat het in de rivier werd geloosd. Wij hebben toen een installatie ontwikkeld, vrij van geur en geluid en met een kleine CO2-footprint. Later zijn we pas gaan kijken hoe we die kennis verder konden inzetten.’
De manier van zuiveren die PureBlue hanteert, bleek ook geschikt voor hotels, vakantieparken, ziekenhuizen, stadswijken en ga zo maar door. ‘Je zou denken dat het vervangen van één rwzi door meerdere installaties veel duurder is. Maar als je centrale en decentrale waterzuivering vergelijkt op gebieden als operationele kosten, investeringskosten en broeikasgasemissies, zie je dat een decentrale aanpak juist efficiënter is’, aldus De Mul.
‘Dat komt onder meer doordat het water bij de bron geconcentreerder is. Hoe verder weg je het zuivert, hoe meer grond- en regenwater erbij zit. Dat moet ook allemaal door die grote machines heen. Geconcentreerdere stromen zuiveren kost minder tijd en energie, en stoot minder CO2 uit. Onze machines zijn bovendien tig keer kleiner.’ Dat is het voordeel van hun roots in de scheepvaart, denkt de ceo: ‘We móesten wel nadenken over de compactheid. We concurreerden immers met een luxe kamer die veel kon opleveren.’
Als je dicht bij de bron zuivert, zit ook de energie nog in het water, vertelt De Mul. Neem het warme water uit je douche. Na afvoer uit je huis is dat water nog zo’n 28 graden Celsius. ‘Transporteer je dat door een koude grond naar een rwzi, dan verdwijnt de warmte. Met een decentrale zuiveringsinstallatie kun je de warmte nog terugwinnen uit het water.’
Vooral geschikt voor nieuwe wijken
Het is niet de bedoeling van PureBlue om te concurreren met bestaande rwzi’s. Vooral voor nieuwe wijken, waarvan er de komende decennia veel zullen worden gebouwd, is decentrale waterzuivering een goede oplossing. ‘We kunnen nu wel enorme nieuwe rwzi’s inrichten, maar misschien blijken die later te groot – en daarmee inefficiënt – of te klein te zijn. Het is veel logischer om per x duizend inwoners een kleinere installatie te plaatsen. Dat gaat ook nog eens sneller en de kosten voor de aanleg van het riool zijn lager.’
Gemeenten en andere klanten van het bedrijf betalen naast aanschafkosten ook servicekosten. Daarmee wil het bedrijf het onderhoud waar Hofman zich zorgen over maakte, op zich nemen. Volgens De Mul zijn er al ‘enkele gemeenten’ geïnteresseerd in hun product. ‘Ik verwacht dat we tegen het einde van het jaar grote stappen hebben gezet.’
