Een plastictafel die alle bedrijven in de branche verenigt en met een gezamenlijk rapport naar het kabinet komt. Dat mag gerust een unicum genoemd worden in Nederland. Op verzoek van het kabinet schoven chemiebedrijven en plasticproducenten, recycling- en afvalbedrijven, milieuorganisaties, grote bedrijven en werkgevers vanaf 6 mei aan tafel om oplossingen te bedenken. Het kabinet gaf ze tot eind juni de tijd. Een dag later lag het eindrapport er. Eind augustus zullen het kabinet en de Tweede Kamer besluiten of ze de aanbevelingen overnemen.
Grote merken beloven meer recyclaat te gebruiken
De belangrijkste maatregelen die de tafel voorstelt zijn vrijwillig. Grote fabrikanten van consumentenartikelen beloven dat ze vanaf dit jaar meer gerecycled plastic gaan inkopen voor hun verpakkingen. Minimaal tot 2030. Dat zou neerkomen op zo’n 115.000 ton per jaar in Nederland en de EU. Dat scheelt 265 kiloton aan CO2-uitoot. Een van de trekkers is Unilever, dat zijn gebruik van nieuw plastic volgend jaar met 30 procent wil verminderen en vorig jaar al 22 procent gerecycled materiaal in zijn verpakking gebruikte. Op de lijst staan nog negentien andere toonaangevende bedrijven en multinationals, zoals Albert Heijn, Beiersdorf, Bonduelle, Coca-Cola, Cosun, FrieslandCampina, JDE Peet’s, Kraft Heinz, L’Oréal, Nestlé en PepsiCo.
Inzamelaar Verpact gaat hiervoor een circulaire plastic bank oprichten die vraag en aanbod bij elkaar brengt. Zowel qua volume als de gewenste kwaliteit. Bedrijven die meer recyclaat gebruiken gaan een lagere afvalbijdrage betalen. De plastictafel vraagt alle overheden om bij hun inkoop ook meer producten met gerecycled plastic aan te schaffen. Bijvoorbeeld bij kabels, leidingen, afvalcontainers, bedrijfstextiel of kantoormeubilair. Zo koopt het Rijk jaarlijks circa 10.000 nieuwe kantoorstoelen met gemiddeld 4 kilo plastic per stoel. Als die voor de helft uit recyclaat zouden bestaan, kan de branche 20.000 kilo aan grondstoffen leveren.
Vrijblijvende afspraken niet afdwingbaar
Je zou verwachten dat de plastic recyclingbedrijven nu staan te juichen. Maar niets is minder waar. ‘Ze hebben hard gewerkt, ze hebben goede bedoelingen, maar voor ons en veel andere recyclers is het veel te weinig, veel te laat’, zegt ceo Marcel Alberts van recyclingbedrijf Healix. ‘Deze afspraken zijn te vrijblijvend. Niets is afdwingbaar. Deze bedrijven hebben al zo vaak van dit soort beloften gedaan. Laatst nog in 2023. Maar als puntje bij paaltje komt, komen ze er op terug en kiezen ze toch weer voor goedkoop plastic uit goedkope olie. Met dit soort afspraken kunnen we niet naar de bank.’
Toch zijn andere partijen uit de afval- en recyclingbranche voorzichtig positief. ‘De plastictafel is een goede eerste stap voor circulair plastic’, stelt de Vereniging Afvalbedrijven. Volgens Groene Chemie Nieuwe Economie (GCNE), dat plastics circulair en biobased wil maken, zijn voor sommige partijen aan de tafel de uitkomsten het maximale, maar zijn ze voor haar het minimale. ‘Er zullen meer substantiële maatregelen nodig zijn om de kabinetsdoelstelling te behalen van 2 megaton CO2-besparing en 30 procent circulair plastic in 2030. Maar hiermee kunnen we een bescheiden eerste stap maken’, zegt Marc den Hartog, ceo van Chaincraft en onderhandelaar namens GCNE.
De gezamenlijke brancheverenigingen riepen in december met een petitie op tot een circulair plastic akkoord| Credits: Plastics Europe
Kabinet schrapt plastictaks en bijmengverplichting
Alle deelnemers aan de plastictafel voelen de urgentie, want de Nederlandse plastic- en recyclingindustrie is zijn Europese koppositie snel aan het kwijtraken. Maar over de oplossingen verschillen ze van mening. Chemie- en plastic producerende bedrijven schroeven de productie terug en sluiten fabrieken. Onder meer LyondellBasell, Indorama en Tronox in de Rotterdamse haven en deze week nog PVC-producent Vynova op het Limburgse Chemelot. Ze kunnen niet concurreren met goedkoop plastic uit China en de VS en betalen hogere energieprijzen.
En dan wilde het kabinet de productie nog duurder maken door een extra plasticheffing op fossiel plastic en een bijmengverplichting (circulaire plastic norm) van 20 tot 30 procent gerecycled plastic in 2027. De vereniging van plasticproducenten was tegen deze maatregelen. Hun bezwaren werden gehoord in Den Haag en de afgelopen maanden schrapte het kabinet zowel de plastictaks als de bijmengverplichting. Die laatste zou Nederland pas in 2030 in EU-verband willen invoeren om oneerlijke concurrentie te voorkomen.
Je bouwt een brug in de mist
De plastic recyclingbedrijven waren juist voorstander hiervan. Zij gaan momenteel massaal failliet. Umincorp vorig jaar januari als eerste, Fuenix Ecogy in Weert onlangs als nummer twaalf. Inmiddels is Nederland een derde van zijn recyclingcapaciteit verloren. ‘De mensen van Fuenix waren een paar weken geleden nog bij ons op bezoek om uit te zoeken wat we samen konden doen en nu zijn ze failliet’, verzucht Alberts van Healix. Ook deze bedrijven kunnen niet concurreren met goedkoop nieuw, fossiel plastic uit China en de VS. Gerecycled plastic is gemiddeld 500 euro per ton duurder.
Net als de startups voor plastic uit plantaardig materiaal (biobased) hadden ze hun hoop gevestigd op de heffing op fossiel plastic en een bijmengverplichting. ‘Toen die geschrapt werden dacht ik: hoe kan het dat dit allemaal overboord wordt gegooid? Je zag meteen dat financiers afhaakten, projecten de ijskast in gingen en partners en afnemers zich terugtrokken. Dat doet iets met je’, vertelt Alberts. ‘Ik was net in gesprek met de bank en die is hierdoor afgehaakt. Ze zeiden: je bouwt een brug in de mist en je weet niet waar de overkant ligt.’
Grondstoffen straks naar het buitenland
De geschrapte plastictaks zou het kabinet 567 miljoen euro opleveren. Nu die is weggehaald bij producenten, heeft ze die neergelegd bij de afvalbranche, ook bij de bedrijven die plastic inzamelen en recyclen. Het doel om 2 miljoen ton minder CO2 uit te stoten in 2030 ligt nu bij de afvalverbrandingsinstallaties (Avi’s). De afvalbranche is daar zwaar op tegen.
Het kabinet had de plastictafel gevraagd met een alternatief te komen voor het half miljard aan inkomsten, maar daar bleek geen overeenstemming over te bereiken. ‘Dus blijft die heffing als een zwaard van Damocles boven ons hoofd hangen’, zegt woordvoerder Jeroen Stein van de Vereniging Afvalbedrijven, waar grote bedrijven als Prezero, Renewi en Attero bij zijn aangesloten. Zij zien hun recycle-activiteiten door de lastenverzwaring nog duurder worden en zien straks grondstoffen voor plastic recycling naar het buitenland getransporteerd worden. ‘Wij vragen het kabinet de heffing te heroverwegen. De circulaire economie wordt onhaalbaar en ons afval verdwijnt voor een belangrijk deel naar het buitenland’, zegt voorzitter Bart van de Leemput.
De plasticproducenten zijn blij dat hun taks van tafel is, maar ook zij hekelen de verschuiving naar de afvalbranche. ‘Dat kan de keten niet dragen. Daarmee verliezen we belangrijke bedrijven én waardevolle grondstoffen’, zegt Mark Intven van branchevereniging VNCI van de chemische industrie.
Hefboom als alternatief voor plastictaks
Het enige alternatief wat de plastictafel kon bedenken voor de extra heffing is de zogeheten circulaire hefboom. Dat is een heffing op consumentenartikelen als kleding, elektronica, meubels of bouwmaterialen die op de Nederlandse markt worden gebracht. Hoe meer fossiel, nieuw plastic daar in zit, hoe hoger de heffing. Dat percentage is te zien via het verplichte digitale productpaspoort van de EU. Kledingproducenten betalen dan bijvoorbeeld 10 eurocent voor een shirt en 60 eurocent voor een trui als er 10 procent virgin plastic in zit. Dat loopt op naar 1 tot 6 euro als dat 100 procent is.
In de praktijk zullen vooral Chinese webshops als Shein en Alibaba die heffing moeten betalen. De hefboom zou in 2027 moeten ingaan en moet producenten een prikkel geven om meer gerecycled plastic in hun producten te gebruiken. Met de opbrengst kunnen recyclingbedrijven gesubsidieerd worden. De plastictafel roept sowieso op om de investeringen (capex) en de onrendabele top (opex) van deze bedrijven te subsidiëren. De benodigde miljoenen daarvoor kunnen uit het Klimaatfonds komen, aldus de tafel. Maar eerder dit jaar weigerde het kabinet al om met een subsidie over de brug te komen.
Ceo Marcel Alberts van Healix houdt eind augustus een hackaton om te zoeken naar echte oplossingen voor de plastic recyclingbedrijven | Credits: Bram Saeys
Hackaton verenigt alle brainpower voor oplossingen
Healix wil niet langer wachten. ‘De plastictafel redt ons niet’, stelt Alberts. Hij wil samen met de recyclingbranche het heft in eigen handen nemen en zelf oplossingen bedenken. Daarvoor organiseert hij op 27 en 28 augustus bij zijn bedrijf in Maastricht een hackathon onder de naam ‘Surviving Circularity’. Daarvoor worden ondernemers, afvalmanagers, afnemers en beleidsbepalers uitgenodigd. ‘We willen die dag alle brainpower uit de hele sector bij elkaar brengen en bekijken hoe we plastic wel circulair kunnen maken’, zegt Alberts.
Hij begon Healix in 2021 omdat hij geloofde in circulair plastic. ‘Iedereen wilde het, maar ik was vergeten dat niemand ervoor wilde betalen’, zegt hij. In december vorig jaar moest hij zijn recyclingbedrijf tijdelijk stilleggen, maar met behulp van wat klanten kon hij een paar maanden geleden weer opstarten. Nu is de orderportefeuille nog tot september gevuld, daarna is die leeg. Alberts: ‘Ik hoop oprecht dat we hier met zijn allen doorheen komen. Met de hackathon willen we bereiken dat projecten weer loskomen. In elk geval moet het voor ons een reddingsboei worden.’
