Essay Piet Sprengers (ASN Bank) Duurzaam Denkbeeld: Technofoob of Technofiel?

Technologie heeft ons vaak gebracht wat we wilden en soms zelfs meer. We zijn erop gaan vertrouwen. En dat is niet geheel ten onrechte. Op het gebied van medische hulp, beeld en geluid, vervoer, voeding, energie en bereikbaarheid heeft technologie ons verrast. Dat doet zij nog steeds. Ons vertrouwen in technologie wordt vaak bevestigd. Maar net zo vaak ook niet. Ons oordeel over en ons vertrouwen in technologie is afhankelijk van ons wereldbeeld. Dat maakt technologie niet neutraal maar een speelbal van ons idee bij een ideale samenleving.

Inleiding

Halverwege de jaren 60 was een aflevering van de Thunderbirds voor mij het hoogtepunt van de week. Die wilde ik niet missen. De Thunderbirds hadden een oplossing voor elk probleem. Een raket voor problemen in de ruimte, een vrachtvliegtuig met apparatuur voor problemen op en boven het aardoppervlak, een onderzeeër voor problemen onder water, zelfs een soort grondraket voor problemen onder het aardoppervlak. Die problemen, vaak veroorzaakt door boeven of natuurrampen, werden allemaal netjes opgelost. Dat beeld paste helemaal in die tijd. Er was zelfs al beeldtelefonie bij de Thunderbirds. Technologie beloofde al onze wensen te kunnen vervullen. En dat doet ze nog steeds.

Technologie heeft ons vaak gebracht wat we wilden en zelfs nog meer. We zijn erop gaan vertrouwen, niet geheel ten onrechte. Op het gebied van medische hulp, beeld en geluid, vervoer, voeding, energie, bereikbaarheid en nog veel meer heeft technologie ons verrast. Dat doet zij nog steeds. Ons vertrouwen in technologie wordt voortdurend bevestigd. Dat heeft een risico, want technologie kent ook nadelen. Ik durf wel te stellen dat dit geldt voor elke technologie. Dat is pas een probleem als die nadelen zo ingrijpend zijn dat ze niet meer opwegen tegen de voordelen. Maar waar ligt de grens precies? Waar gaan de ongewenste gevolgen zwaarder wegen dan de oplossingen? Dat onderzoek ik in dit Duurzaam Denkbeeld. Maar de technologische familie kent zoveel takken en zijtakken dat het nodig is een keuze te maken. Digitale technologieën zoals fintech, blockchain en virtual reality laat ik hier allemaal buiten beschouwing. Dit artikel gaat over de rol van technologie op gebied van milieu en klimaat.

Techniek is niet neutraal

Het lijkt vaak of technologie zich autonoom ontwikkelt; dat er telkens door toeval of nieuwsgierigheid iets nieuws ontdekt of bedacht wordt. Maar sinds de Thunderbirds is het tot mij doorgedrongen dat technologie verre van autonoom of neutraal is. Politieke, financiële en machtsbelangen drijven de ontwikkeling van technologie. Enkele voorbeelden:
• Het Apollo-ruimtevaartprogramma, dat veel innovaties heeft opgeleverd zoals computers, was ingegeven door geopolitieke belangen. De VS wilde tijdens de Koude Oorlog laten zien dat zij het machtigste land van de wereld was door als eerste een mens op de maan te zetten.
• De smartphone is niet ontwikkeld omdat er vraag naar was, maar omdat er commerciële kansen lagen.
• De algoritmes die sociale media aansturen hebben niet als doel ons beter te informeren, maar meer advertentie-inkomsten te generen.
• Het is voor de industrie om de veehouderij heen veel aantrekkelijker om een apparaat te ontwikkelen dat de uitstoot van ammoniak terugbrengt, dan om in te zetten op krimp van de veestapel. Krimp lost het probleem op, maar er valt niets aan te verdienen.

In veel gevallen helpt technologie ons om onze leefwijze niet te hoeven veranderen. Als er een probleem is hoeven we niet onszelf te innoveren, maar laten de techniek het voor ons oplossen. Om dezelfde redenen zijn er technieken mogelijk die wel een probleem oplossen, maar níet ontwikkeld worden omdat ze niet passen in de politieke, financiële en machtsbelangen. Antibiotica zijn daarvan een treffend voorbeeld. Commercieel zijn ze niet meer interessant, dus stoppen bedrijven met de ontwikkeling ervan. Voor klimaattechnologie geldt hetzelfde. Afhankelijk van het belang dat landen, bedrijven en organisaties hebben, kiezen ze voor een richting. Willen ze langer doorgaan met fossiele brandstoffen? Dan is CO2- opslag onder de grond (carbon capture and storage) de oplossing. Willen ze hun huidige energieverbruik voortzetten, maar zonder fossiel? Dan zetten ze in op kernenergie. Alles nog even aankijken en zien wat er gebeurt? Dan kunnen zonneschermen in de ruimte voorkomen dat het te heet wordt. En wie geen van deze oplossingen wil, tja, die moet dan maar alles inzetten op duurzame energie en energiebesparing. Graven we nog dieper, dan blijkt dat er achter die belangen ideeën zitten over hoe we denken dat de wereld zou moeten zijn. Technologie is sterk verbonden aan onze wereldbeelden. Daarover straks meer.

Wil jij het hele essay van Piet Sprengers (verder) lezen? Klik hier.