Hannah van der Korput 13 februari 2025, 15:00

Dwangarbeid beperkt zich niet tot Decathlon en dit is waarom

De sportspullen van Decathlon worden deels gemaakt met dwangarbeid, zo blijkt uit onderzoek van onder andere Follow The Money. Deze case is niet uniek. Hoe komt dat? En vooral: hoe kan het beter?

Decathlon is een praktijkvoorbeeld van hoe het mis kan gaan. Gelukkig zijn er ook succesverhalen. | Credits: Getty Images

Volgens het onderzoek werkt de winkelformule met leveranciers in Azië, zoals Qingdao Jifa Group, die zich schuldig maken aan kinderarbeid, lage lonen en mensenhandel in China. Decathlon is bekend van de sportkleding, fietsen en kampeerspullen. Allemaal te koop voor bescheiden prijzen. “Terwijl transparantie in de keten juist gepaard gaat met een hoger prijskaartje”, zegt Morganne Kroon, mensenrechten-expert bij duurzaamheidsconsulent ERM. “Een transparante keten vraagt om investeringen. Denk aan trainingen voor werknemers, het opstellen van KPI’s en het implementeren van meetsystemen. Spullen die duurzaam geproduceerd worden, zijn nu eenmaal duurder. Maar de consument heeft dat er lang niet altijd voor over.”

Druk op de kostprijs werkt door in de hele keten, bevestigt collega Jelle van der Stempel. “Prijsdruk heeft effect op het hele productieproces en distributie. Dat kan ten koste gaan van het loon en de arbeidsomstandigheden.”

Onwil of onkunde?

Is het praktijkvoorbeeld van Decathlon een geval van onwil of onkunde? “Veel bedrijven waar wij mee samenwerken zijn welwillend om zulke problemen aan te pakken”, zegt Van der Stempel. “Maar grote organisaties hebben te maken met immens complexe ketens met zo’n 40.000 of 50.000 directe leveranciers. Dat zijn vaak niet eens de partijen waar je kinderarbeid of dwangarbeid zult vinden: die kom je pas negen schakels verder in de keten tegen.”

Hij neemt de textielindustrie als voorbeeld. “Een leverancier zit bijvoorbeeld in Europa, maar de garen worden in India gemaakt. Die worden naar een ander land verscheept om geverfd te worden. De stof en het katoen komen wéér ergens anders vandaan. In zo’n situatie is het niet gek dat bedrijven slecht zicht hebben op de hele keten. Vervolgens hebben ze beperkte middelen om dat aan te pakken, ook als ze welwillend zijn.”

Zo is China een van de grootste economieën ter wereld en hoofdleverancier van veel grondstoffen. “Veel materialen in kleding en zonnepanelen zijn direct te koppelen aan Xinjiang, een plek met een hoog risico op de uitbuiting van Oeigoeren. Tegelijkertijd hebben bedrijven hebben weinig alternatieven om hun spullen ergens anders in te kopen. Dat zorgt voor forse uitdagingen”, aldus Van der Stempel.

Ook kleding en kobalt

De sportspullen van Decathlon liggen onder vuur, maar we halen ook kleding uit Bangladesh die door kinderen is gemaakt en kobalt uit Afrikaanse mijnen die de omgeving ernstig vervuilen. Kroon: “Het probleem beperkt zich niet tot één organisatie. Ik denk dat bijna ieder bedrijf hier last van heeft. Het is heel lastig om te achterhalen waar één specifiek deeltje van één specifiek product vandaan komt. Zelfs de machines die een Nederlands bedrijf produceert, kunnen materialen bevatten uit hoog-risicogebieden. Praktisch gezien is het bijna onmogelijk om zaken zoals kinderarbeid of een onleefbaar loon volledig te vermijden.”

“In een wereldwijde economie vinden altijd ergens in de keten mensenrechtenschendingen plaats”, valt Van der Stempel bij. “Natuurlijk verschillen de mate, hoeveelheden en intensiteiten. Maar dat het gebeurt, daar kun je eigenlijk wel van uitgaan.”

CSDDD

De Corporate Sustainablity Due Diligence Directive (kortweg de CSDDD) schrijft ook niet voor dat er geen schendingen mogen plaatsvinden. De richtlijn werd vorig jaar goedgekeurd door het Europees Parlement en de ministers. De CSDDD is een inspanningsverplichting, geen resultaatsverplichting. Het gaat om het in kaart brengen van eventuele misstanden en risico’s en het nemen van de juiste maatregelen.

De CSDDD wordt ook omschreven als anti-wegkijkwet. “Het is straks bij wet verboden om problemen te zien en er vervolgens niks mee te doen”, verduidelijkt Kroon. “Als ergens bijvoorbeeld kinderarbeid voorkomt, mag een bedrijf niet zomaar de handen ervan aftrekken en overstappen naar een andere leverancier. De wet wijst naar gezamenlijk herstel. Dat betekent dat de afnemer de middelen beschikbaar moet stellen om kinderarbeid bij leveranciers tegen te gaan en zo te herstellen. Voor veel inkopers is dat een heel nieuwe manier van werken. Zij zijn gewend om te werken met een flexibel model en kortetermijnrelaties op te bouwen. Als er problemen zijn of de concurrent een lagere prijs biedt, stappen ze vaak over naar een ander.”

Van der Stempel: “Kinderarbeid staat niet op zichzelf. Het is vaak een gevolg van armoede. De ouders verdienen niet voldoende, waardoor de kinderen moeten meewerken. Door ouders een leefbaar loon te geven, kan kinderarbeid worden voorkomen. Het gevolg is dat de consument dan meer gaat betalen voor producten.”

Nieuwe koers EU

Onlangs presenteerde de Europese Commissie het Competitiveness Compass met daarin het Omnibus-initiatief. Dat initiatief moet de duurzaamheidsrichtlijnen en rapportageplichten waaraan bedrijven straks moeten voldoen minder bureaucratisch maken. De versimpelde regels gaan effect hebben op de CSDDD, zeggen beide consultants. Kroon: “In welke vorm de CSDDD er ook komt, bedrijven moeten er mee aan de slag. Op een bepaald punt gaat er naar transparantie in de keten worden gevraagd. Als dat niet door middel van wetgeving gebeurt, dan wel door consumenten en investeerders.”

Haar collega kijkt er anders naar. “De Omnibus richt zich naar verwachting op de eerste leveranciers in de keten. Maar alle risico’s zitten verderop. De verwachting is dat de bedrijven waarop de CSRD van toepassing is, worden gelijkgetrokken met de bedrijven die onder de CSDDD vallen. Daardoor zijn de richtlijnen straks wellicht niet meer van toepassing op 80 procent van de bedrijven. Ik vind dat een flinke verwatering van de eisen. We hebben vijf jaar lang gewerkt aan de CSDDD. Die heeft eindelijk tanden gekregen om bedrijven aansprakelijk te stellen en dan doen we weer een stap terug. Daar ben ik pessimistisch over. Ik ben het met Morganne eens: uiteindelijk komt er verandering. Maar de mate waarin zie ik verwateren.”

Uitstel

Het gevolg is uitstel. “Dat wetsvoorstel was erdoorheen en onze klanten waren zich erop aan het voorbereiden. Nu kondigen ze aan om even te pauzeren tot er meer duidelijkheid is. Het doel was juist om meer duidelijkheid te creëren, maar dat werkt averechts”, meent Van der Stempel.

Ook Kroon ziet diverse consultancyprojecten gepauzeerd worden. “Dat is ook begrijpelijk. Het is onlogisch om door te gaan terwijl de kaders veranderen. Tegelijkertijd denk ik dat het geen slecht idee is om de CSRD en de CSDDD te combineren. Omdat de tijdslijnen niet gelijk liepen, waren bedrijven veel meer gefocust op de CSRD dan op de CSDDD. Een combinatie zorgt ervoor dat de aandacht beter wordt verdeeld en de beperkte middelen die bedrijven hebben, effectiever worden uitgegeven. Over de bedrijven waarop de wetten van toepassing zijn: de grootste bedrijven in Nederland hebben vaak zulke lange tentakels. Die raken ook middelgrote en kleine bedrijven. Het begint bij een Unilever, maar werkt als een trechter in de hele markt door.”

Succesverhalen

Decathlon is een praktijkvoorbeeld van hoe het mis kan gaan. Welke partijen doen het beter? Van der Stempel wijst naar chocolademerk Tony’s Chocolonely. “In de cacao-industrie kom je veel misstanden tegen. Dat erkennen ze bij Tony’s. Ze geven toe dat er kinderarbeid in de keten zit. Tegelijkertijd proberen ze uit te zoeken waar het precies zit en werken ze samen met lokale overheden en ngo’s om de onderliggende oorzaken aan te pakken.”

Kroon kiest voor Fairphone. “Zij kennen de ketens heel goed en maken deze zo kort mogelijk, ondanks de complexe grondstoffen. Ze denken ook na of het logischer is om nieuwe of gerecyclede grondstoffen te gebruiken. Wat zorgt voor de minste milieuschade en mensenrechtenschendingen? Dat wordt continu afgewogen. Een ander voorbeeld is Arte, een bedrijf dat in de keukenbladen zit. Zij hebben een relatief kleine business en een handvol leveranciers. Het is bekend waar hun producten vandaan komen en er wordt vaak afgereisd naar fabrieken om met eigen ogen te zien hoe het productieproces verloopt. Succesverhalen zijn er ook.”

Lees ook:

Europese Unie CSRD Mensenrechten

Deel dit bericht op

Aansluitend Artikel

Changemaker Maikel van Wissen (Advocates for the Future): ‘Je moet je kop niet in het zand steken’

Je werkte hiervoor onder meer voor multinationals die duurzaamheid niet als prioriteit hebben. Wat heeft je doen besluiten om Advocates for the Future op te richten? “Het idee is ontstaan vanuit mijn zorgen over de verslechterde leefbaarheid van onze planeet en wat dat voor onze toekomst en die van onze kinderen betekent. Ik had het gevoel dat ik niet stil kon zitten en dat ik met mijn achtergrond een positieve bijdrage zou kunnen leveren. Ik ben daarbij geïnspireerd geraakt door het werk van Urgenda, Milieudefensie en Mobilisation for the Environment. Ook heb ik mij laten inspireren door het werk van ClientEarth, een ngo in het Verenigd Koninkrijk waar circa 200 advocaten, onderzoekers en campaigners zich dagelijks inzetten tegen klimaatverandering. Zo'n organisatie kenden wij nog niet in Nederland. Met Advocates for the Future proberen wij, op onze eigen manier, een vergelijkbare juridische ngo op te bouwen.” Wat doen jullie anders dan andere advocatenkantoren? “Wij zijn geen advocatenkantoor en ook geen klassieke milieuorganisatie. Wij willen een toegevoegde waarde leveren. Ons doel is bijdragen aan een oplossing voor grote maatschappelijke vraagstukken en complexe kwesties die nog onderbelicht zijn. Daarbij is het voeren van juridische procedures geen doel op zich, maar een van de tools in de gereedschapskist. Telkens kijken we hoe we een probleem het beste kunnen aanvliegen. De ene keer is dat middels een klacht bij de Reclame Code Commissie, de andere keer middels een gang naar de rechter. Soms kan een opinieartikel of een onderzoek ook voldoende zijn.” Welke tools uit je werkverleden zet je nu in voor de duurzame missie? “Als advocaat leer je complexe vraagstukken snel te doorgronden en te vertalen naar een begrijpelijk en logisch narratief voor rechters, toezichthouders en beleidsmakers. De klimaatcrisis is uiterst complex en raakt aan verschillende maatschappelijke vraagstukken. Een ander voordeel is dat we jarenlang voor grote ondernemingen en overheden hebben gewerkt. Daardoor begrijpen wij goed wat er aan ‘de andere kant’ speelt. Wij kunnen dus goed inschatten met welke argumenten zij zullen komen als we een campagne starten.” Je diende een klacht in bij de Reclame Code Commissie tegen MSC Cruises. Waarom? “De scheepvaart is een van de grootste veroorzakers van klimaatverandering door de verbranding van fossiele brandstoffen. De laatste jaren heeft het idee bij rederijen en overheden postgevat dat het gebruik van LNG een duurzaam alternatief vormt voor conventionele scheepvaartbrandstoffen. Steeds meer rederijen investeren daardoor in LNG-schepen en overheden faciliteren met infrastructuur. Uit onderzoek blijkt dat de productie, verscheping en verbranding van LNG gepaard gaat met aanzienlijke uitstoot van methaan. Dit is een broeikasgas dat tot 80 maal krachtiger is dan CO2 en levert dus een significante bijdrage aan klimaatverandering.” Wonnen jullie? “Ja. Samen met Fossielvrij NL en ReclameJagers hebben we een campagne bedacht rondom de advertenties voor cruisereizen van MSC Cruises. In deze advertenties stelden zij dat LNG een duurzame oplossing vormt. Terwijl cruisereizen in werkelijkheid een van de vervuilendste manieren van reizen is. Door deze reclame-uitingen aan de Reclame Code Commissie voor te leggen hebben we niet alleen aandacht voor de klimaatimpact van cruisereizen gekregen, maar ook een eenduidige uitspraak dat dit soort communicaties misleidend is en er niets duurzaam is aan LNG.” De pijlen zijn nu gericht op de Rotterdamse haven vanwege de hoge CO2-uitstoot. Dit is de handelspoort naar Europa, kunnen we dat de haven kwalijk nemen? “Deze haven heeft het grootste industriële, fossiele industriecomplex van Noordwest-Europa. Het IPCC geeft al decennia aan dat de klimaatcrisis enkel kan worden tegengegaan door de fossiele industrie zo snel mogelijk af te bouwen. Uit onderzoek van CE Delft blijkt dat de CO2-uitstoot die samenhangt met de fossiele activiteiten in de Rotterdamse haven de afgelopen vijftien jaar niet of nauwelijks is afgenomen. En dat deze uitstoot 3,5 keer zo groot is als die van heel Nederland. En de haven heeft geen plannen die tot een snelle afname zullen leiden.” Wat moet de Rotterdamse haven doen? “Verantwoording nemen en concrete plannen maken om de fossiele industrie af te bouwen. Het Havenbedrijf Rotterdam stelt dat dit vanzelf zal veranderen als de vraag naar fossiele brandstoffen afneemt. Maar dat betekent dat we het van de fossiele industrie zelf laten afhangen. Uiteraard hebben deze bedrijven geen belang bij de afbouw. Het risico is dan ook heel reëel dat de fossiele activiteiten in Rotterdam nog lang zullen blijven voortbestaan, terwijl er te weinig ruimte ontstaat voor duurzame alternatieven. Dit is slecht nieuws voor het klimaat, voor de werknemers in de haven en de Nederlandse economie. Als er niets wordt gedaan, bestaat er een aanzienlijk risico op een Detroit aan de Maas-scenario. Daar kwam de auto-industrie volledig tot stilstand door gebrek aan regie.” Hoe lukt het jou om de transitie te versnellen? “Ik geloof niet in één oplossing of één organisatie die het allemaal oplost. Ik denk dat wij als Advocates for the Future een positieve bijdrage kunnen leveren in aanvulling op de inspanningen van vele anderen. Als ik die overtuiging niet had, zou ik het niet doen. Of het de transitie zal versnellen? Het moet, want als we op deze manier doorgaan dan zijn de branden in Los Angeles en de overstromingen in Valencia nog maar een klein voorproefje van wat ons te wachten staat.” Wat zou je advies zijn aan jonge Changemakers? “Het is een cliché, maar probeer een plek te vinden waar je eigen overtuigingen en ambities samenkomen. Dat is voor iedereen anders. De één vindt het belangrijk om met Extinction Rebellion op de A12 te staan, terwijl de ander het bedrijfsleven ingaat om aan duurzame oplossingen te werken. Bij ons zijn veel jongeren actief die voor hun toekomst opkomen.” Moeten meer mensen hun baan opzeggen voor de goede zaak? “Ik wil niet moralistisch zijn. Je moet de plek vinden die bij je past. Maar steek je kop niet in het zand. We hebben maar één wereld en die staat er net goed voor.” Is er nog een partij met wie je wil samenwerken? “Nou, vooruit, ik zou stiekem wel met actrice Hannah Hoekstra en theatermaker Anoek Nuyens willen samenwerken. Ik zag hun voorstelling Beste Mensen, waarin zij historische klimaatspeeches van de afgelopen vijtig jaar achter elkaar hebben gezet. De voorstelling toont pijnlijk aan dat we de afgelopen jaren niet veel verder zijn gekomen. Een mooie manier waarop theater hopelijk ook kan bijdragen aan verandering. Na afloop van de voorstelling bedacht ik me dat we een vergelijkbare voorstelling over de klimaatplannen voor de Rotterdamse haven zouden kunnen maken. Al decennia verkondigen bestuurders van het Havenbedrijf Rotterdam en politici dat de haven afscheid moeten nemen van fossiele grondstoffen en toch neemt niemand de regie.” Meer Changemakers: Changemaker Rutger van Raalten (CarbonX): ‘We kunnen lokaal leveren tegen vergelijkbare prijzen als grafiet uit China’Changemaker Marissa de Boer (SusPhos): ‘Als kind kun je de hele wereld aan, die passie moet je blijven volgen’Changemaker Niels van Stralen (ChainCraft): ‘Ben CEO-af zodat ik me helemaal kan focussen op productontwikkeling'

Onwil of onkunde?

Ook kleding en kobalt

CSDDD

Nieuwe koers EU

Uitstel

Succesverhalen

Lees ook:

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! (Dag/Week)

Changemaker Tessa van Soest (B Lab): 'We kunnen het ons niet veroorloven om negatief te worden'

Advocates for the Future opent nieuwe frontlinie in de strijd tegen fossiele vergunningen: hoe zit dat?

Changemaker Maikel van Wissen (Advocates for the Future): ‘Je moet je kop niet in het zand steken’

Welkom! Deze website maakt gebruik van cookies