Als Ajax landskampioen wordt, dan viert Het Parool feest op de voorpagina. Logisch, want het is een Amsterdamse krant met Amsterdamse lezers. Maar moet Het Parool zich ook actief inzetten om de prestaties van Ajax te verbeteren? Bijvoorbeeld door kritiek op de spits of de trainer niet te publiceren?
Het antwoord is wat mij betreft helder: Nee, het is niet de taak van Het Parool om Ajax kampioen te maken. Natuurlijk, successen komen prominent op de voorpagina. Daar mag de blijdschap en de trots vanaf spatten. Maar dat is geen journalistiek doel op zich.
Ik schrijf dit omdat ik onlangs door Change Inc. werd uitgenodigd om aan te schuiven bij het Benelux Climate Tech Diner. Gespreksonderwerp: moet de journalistiek klimaatoplossingen bevorderen? In de Engelstalige uitnodiging stond letterlijk: “This roundtable explores how the media can take greater responsibility for driving climate action, while maintaining editorial independence and balanced reporting.”
Verantwoordelijkheid van de media
Moet de journalistiek ‘meer verantwoordelijkheid nemen voor klimaatactie’? Nee, dacht ik meteen. Een medium dat zich beperkt tot het etaleren van klimaatoplossingen is niet bezig met journalistiek maar met promotie. Dat mag wat mij betreft, maar noem het dan geen journalistiek. Ik verheugde me op de discussie en ik fietste afgelopen maandag naar de prachtige Posthoornkerk in Amsterdam, waar het diner plaatsvond.
Mijn tafelgenoten waren unaniem over de noodzaak van onafhankelijke journalistiek. Maar ze waren verdeeld over wat dat betekent. Want als de wetenschap eensgezind is over klimaatverandering, dan kun je als journalist toch vóór klimaatbeleid zijn?
Dit is een principiële discussie, die om nuance vraagt. Laat ik daarom beginnen bij het begin. Wat is de functie van de journalistiek? Ik onderscheid drie basisfuncties. In de eerste plaats zijn journalistieke media er om lezers/kijkers/luisteraars te informeren over belangrijke nieuwsfeiten. De krant geeft een overzicht van het nieuws.
In de tweede plaats is het voor lezers belangrijk om het nieuws te begrijpen: waarom gebeurt het? Dat levert inzicht in het nieuws op. Dat inzicht is essentieel voor de eigen meningsvorming van lezers. Tot slot wil je als medium een handelingsperspectief bieden. Hoe raakt het nieuws mij en wat kan ik eraan doen? Samenvattend is de functie van de journalistiek het bieden van overzicht, inzicht en uitzicht.
‘Niemand is 100 procent neutraal’
Wat centraal staat, is dat journalistiek niet draait om de opvatting van de journalist, maar om het informeren van de lezer. Een krantenredacteur schrijft niet voor zichzelf, maar voor zijn publiek. Daarvoor is objectieve en ongekleurde informatie essentieel.
Dus als iemand mij vraagt of het de taak is van de journalistiek om klimaatoplossingen te bevorderen, dan is het antwoord ondubbelzinnig ‘nee’. Als lezer ben ik gebaat bij onafhankelijke en objectieve journalistiek. Maar – en nu komt de nuance – niemand is waardevrij en 100 procent neutraal.
Een nieuwsorganisatie kan ervoor kiezen vanuit bepaalde kernwaarden te werken. Maar dat moet dan wel helder zijn. Een krant kan naar de wereld kijken door een liberale, sociaal-democratische of christelijke bril. Over dat journalistieke dna legt de hoofdredacteur doorgaans verantwoording af in het commentaar.
Overzicht, inzicht en uitzicht
Het gaat dan eigenlijk altijd om een breed gedragen en publiek belang. En daar zit de crux wat mij betreft. Klimaatverandering is een bedreiging voor de mensheid. Daarmee is het een belangrijk journalistiek onderwerp, dat je met grote urgentie en vanuit de volle breedte belicht. Het vraagt om kritische journalistiek: wat doet de politiek? Welke verantwoordelijkheid neemt het bedrijfsleven? Hoe betrokken zijn burgers? En ja, ook: wat zijn oplossingen?
Maar oplossingen promoten? Nee! Dat is geen publiek belang meer, dat is vooral in het particuliere belang van het bedrijf achter die oplossing. Ook de oplossingen verdienen een kritische beschouwing langs de lijnen overzicht, inzicht en uitzicht.
Hoe zit de redactie van Change Inc. er eigenlijk in? Op de website staat: “De journalistiek van Change Inc. is onafhankelijk, objectief en relevant”. Daar kan ik als freelancejournalist en columnist goed mee uit de voeten!
