Ellen Lengkeek 13 februari 2025, 14:00

Changemaker Maikel van Wissen (Advocates for the Future): ‘Je moet je kop niet in het zand steken’

Maikel van Wissen is oprichter en directeur van Advocates for the Future, een ngo die het recht inzet voor de klimaattransitie. Dat doet de organisatie onder meer met juridische procedures. Een opmerkelijke nieuwe job voor hem.

Todays Change Makers Maikel van Wissen bruin "Ik geloof niet in één oplossing of één organisatie die het allemaal oplost."

Je werkte hiervoor onder meer voor multinationals die duurzaamheid niet als prioriteit hebben. Wat heeft je doen besluiten om Advocates for the Future op te richten?

“Het idee is ontstaan vanuit mijn zorgen over de verslechterde leefbaarheid van onze planeet en wat dat voor onze toekomst en die van onze kinderen betekent. Ik had het gevoel dat ik niet stil kon zitten en dat ik met mijn achtergrond een positieve bijdrage zou kunnen leveren. Ik ben daarbij geïnspireerd geraakt door het werk van Urgenda, Milieudefensie en Mobilisation for the Environment. Ook heb ik mij laten inspireren door het werk van ClientEarth, een ngo in het Verenigd Koninkrijk waar circa 200 advocaten, onderzoekers en campaigners zich dagelijks inzetten tegen klimaatverandering. Zo’n organisatie kenden wij nog niet in Nederland. Met Advocates for the Future proberen wij, op onze eigen manier, een vergelijkbare juridische ngo op te bouwen.”

Wat doen jullie anders dan andere advocatenkantoren?

“Wij zijn geen advocatenkantoor en ook geen klassieke milieuorganisatie. Wij willen een toegevoegde waarde leveren. Ons doel is bijdragen aan een oplossing voor grote maatschappelijke vraagstukken en complexe kwesties die nog onderbelicht zijn. Daarbij is het voeren van juridische procedures geen doel op zich, maar een van de tools in de gereedschapskist. Telkens kijken we hoe we een probleem het beste kunnen aanvliegen. De ene keer is dat middels een klacht bij de Reclame Code Commissie, de andere keer middels een gang naar de rechter. Soms kan een opinieartikel of een onderzoek ook voldoende zijn.”

Welke tools uit je werkverleden zet je nu in voor de duurzame missie?

“Als advocaat leer je complexe vraagstukken snel te doorgronden en te vertalen naar een begrijpelijk en logisch narratief voor rechters, toezichthouders en beleidsmakers. De klimaatcrisis is uiterst complex en raakt aan verschillende maatschappelijke vraagstukken. Een ander voordeel is dat we jarenlang voor grote ondernemingen en overheden hebben gewerkt. Daardoor begrijpen wij goed wat er aan ‘de andere kant’ speelt. Wij kunnen dus goed inschatten met welke argumenten zij zullen komen als we een campagne starten.”

Je diende een klacht in bij de Reclame Code Commissie tegen MSC Cruises. Waarom?

“De scheepvaart is een van de grootste veroorzakers van klimaatverandering door de verbranding van fossiele brandstoffen. De laatste jaren heeft het idee bij rederijen en overheden postgevat dat het gebruik van LNG een duurzaam alternatief vormt voor conventionele scheepvaartbrandstoffen. Steeds meer rederijen investeren daardoor in LNG-schepen en overheden faciliteren met infrastructuur.

Uit onderzoek blijkt dat de productie, verscheping en verbranding van LNG gepaard gaat met aanzienlijke uitstoot van methaan. Dit is een broeikasgas dat tot 80 maal krachtiger is dan CO2 en levert dus een significante bijdrage aan klimaatverandering.”

Wonnen jullie?

“Ja. Samen met Fossielvrij NL en ReclameJagers hebben we een campagne bedacht rondom de advertenties voor cruisereizen van MSC Cruises. In deze advertenties stelden zij dat LNG een duurzame oplossing vormt. Terwijl cruisereizen in werkelijkheid een van de vervuilendste manieren van reizen is.

Door deze reclame-uitingen aan de Reclame Code Commissie voor te leggen hebben we niet alleen aandacht voor de klimaatimpact van cruisereizen gekregen, maar ook een eenduidige uitspraak dat dit soort communicaties misleidend is en er niets duurzaam is aan LNG.”

De pijlen zijn nu gericht op de Rotterdamse haven vanwege de hoge CO2-uitstoot. Dit is de handelspoort naar Europa, kunnen we dat de haven kwalijk nemen?

“Deze haven heeft het grootste industriële, fossiele industriecomplex van Noordwest-Europa. Het IPCC geeft al decennia aan dat de klimaatcrisis enkel kan worden tegengegaan door de fossiele industrie zo snel mogelijk af te bouwen. Uit onderzoek van CE Delft blijkt dat de CO2-uitstoot die samenhangt met de fossiele activiteiten in de Rotterdamse haven de afgelopen vijftien jaar niet of nauwelijks is afgenomen. En dat deze uitstoot 3,5 keer zo groot is als die van heel Nederland. En de haven heeft geen plannen die tot een snelle afname zullen leiden.”

Wat moet de Rotterdamse haven doen?

“Verantwoording nemen en concrete plannen maken om de fossiele industrie af te bouwen. Het Havenbedrijf Rotterdam stelt dat dit vanzelf zal veranderen als de vraag naar fossiele brandstoffen afneemt. Maar dat betekent dat we het van de fossiele industrie zelf laten afhangen. Uiteraard hebben deze bedrijven geen belang bij de afbouw. Het risico is dan ook heel reëel dat de fossiele activiteiten in Rotterdam nog lang zullen blijven voortbestaan, terwijl er te weinig ruimte ontstaat voor duurzame alternatieven. Dit is slecht nieuws voor het klimaat, voor de werknemers in de haven en de Nederlandse economie. Als er niets wordt gedaan, bestaat er een aanzienlijk risico op een Detroit aan de Maas-scenario. Daar kwam de auto-industrie volledig tot stilstand door gebrek aan regie.”

Hoe lukt het jou om de transitie te versnellen?

“Ik geloof niet in één oplossing of één organisatie die het allemaal oplost. Ik denk dat wij als Advocates for the Future een positieve bijdrage kunnen leveren in aanvulling op de inspanningen van vele anderen. Als ik die overtuiging niet had, zou ik het niet doen. Of het de transitie zal versnellen? Het moet, want als we op deze manier doorgaan dan zijn de branden in Los Angeles en de overstromingen in Valencia nog maar een klein voorproefje van wat ons te wachten staat.”

Wat zou je advies zijn aan jonge Changemakers?

“Het is een cliché, maar probeer een plek te vinden waar je eigen overtuigingen en ambities samenkomen. Dat is voor iedereen anders. De één vindt het belangrijk om met Extinction Rebellion op de A12 te staan, terwijl de ander het bedrijfsleven ingaat om aan duurzame oplossingen te werken. Bij ons zijn veel jongeren actief die voor hun toekomst opkomen.”

Moeten meer mensen hun baan opzeggen voor de goede zaak?

“Ik wil niet moralistisch zijn. Je moet de plek vinden die bij je past. Maar steek je kop niet in het zand. We hebben maar één wereld en die staat er net goed voor.”

Is er nog een partij met wie je wil samenwerken?

“Nou, vooruit, ik zou stiekem wel met actrice Hannah Hoekstra en theatermaker Anoek Nuyens willen samenwerken. Ik zag hun voorstelling Beste Mensen, waarin zij historische klimaatspeeches van de afgelopen vijtig jaar achter elkaar hebben gezet. De voorstelling toont pijnlijk aan dat we de afgelopen jaren niet veel verder zijn gekomen. Een mooie manier waarop theater hopelijk ook kan bijdragen aan verandering. Na afloop van de voorstelling bedacht ik me dat we een vergelijkbare voorstelling over de klimaatplannen voor de Rotterdamse haven zouden kunnen maken. Al decennia verkondigen bestuurders van het Havenbedrijf Rotterdam en politici dat de haven afscheid moeten nemen van fossiele grondstoffen en toch neemt niemand de regie.”

Meer Changemakers:

Minder zonnepanelen leggen verkort terugverdientijd, maar maak je die rekensom ook bij een auto of een keuken?

Consumenten zouden juist meer zonnepanelen op hun dak moeten leggen. Dan kunnen ze overdag met ‘waardeloze’ zonnestroom hun water verwarmen en hun elektrische auto opladen. Als ze ook nog een thuisbatterij aanschaffen, kunnen ze meer eigen zonnestroom gebruiken en qua energie zelfvoorzienend worden, stelden wetenschappers, ondernemers en andere experts tijdens het congres ‘De Toekomst van Solar’ in Den Haag. Verboden woord ‘Terugverdientijd’. Het leek wel een verboden woord tijdens het congres. Dat wat niet genoemd mag worden. Toch was het de zonne-energiebranche zelf die het woord jarenlang gebruikte om consumenten aan te sporen zonnepanelen aan te schaffen. Door de salderingsregeling - waarbij ze teruggeleverde zonnestroom aan het net van hun energierekening mochten wegstrepen - en de dalende kosten van panelen, liep die terugverdientijd het afgelopen decennium terug naar zo’n zes jaar. Nu energiebedrijven terugleverkosten in rekening brengen, is de terugverdientijd weer opgelopen naar negen jaar. Terugverdientijd loopt op Als de salderingsregeling per 1 januari 2027 stopt, zal die terugverdientijd verder oplopen naar zeventien jaar, hebben TNO en CE Delft uitgerekend. Omdat panelen 25 jaar meegaan, is het nog steeds een prima businesscase voor gratis stroom. Maar de zonne-energiebranche denkt dat consumenten zich door dit soort rekensommen laten afschrikken en geen zonnepanelen meer kopen. Dat werd het afgelopen jaar al zichtbaar: huishoudens kochten 52 procent minder zonnepanelen dan in 2023. Ook woningbouwcorporaties investeren steeds minder in zonnepanelen op daken van huurwoningen. Dat leidde tot een golf aan faillissementen onder installateurs en groothandels. “Als de media nu weer gaan schrijven over die nieuwe terugverdientijd van zeventien jaar, zal de animo verder dalen”, luidde de kritiek uit de zaal. Minder zonnepanelen Zeker als consumenten het advies opvolgen van TNO en CE om minder zonnepanelen op hun dak te leggen. Daardoor kunnen ze het huidige zelfgebruik van gemiddeld 30 procent van de zonnestroom verhogen naar 60 procent. Als dat lukt, verkorten ze de terugverdientijd weer tot negen jaar, blijkt uit hun onderzoek. Een batterij aanschaffen of de wasmachine om twaalf uur ’s middags aan zetten heeft niet zoveel impact op dat zelfgebruik, stellen de onderzoekers. “Voor nieuwe investeringen in zonnepanelen lijkt het daarom heel slim om voor minder zonnepanelen te kiezen. Heb je tien zonnepanelen op je dak, maar heb je er maar vijf nodig, dan helpt dat echt om het eigen gebruik fors omhoog te krijgen. Als je dat doet, kun je de effecten van het afschaffen van de salderingsregeling teniet doen en ga je terug naar die terugverdientijd van negen jaar”, legde Marijke Menkveld van TNO uit. Ridicule rekensom Dat bezitters van zonnepanelen meer eigen stroom moeten verbruiken, daar zijn wetenschappers en ondernemers het over eens. Maar dat kan ook door juist meer panelen neer te leggen. Waarom praten we überhaupt nog over terugverdientijd, vraagt de branche zich af. “Als we een nieuwe keuken installeren heb ik nog nooit iemand horen praten over het rendement van die keuken en welke terugverdientijd daar op zit”, stelde voorzitter Doekle Terpstra van branchevereniging Techniek Nederland. “Dat geldt ook voor auto’s. Ik heb nog nooit iemand horen praten over de terugverdientijd op die auto. Waarom doen we dat wel met alles wat te maken heeft met duurzaamheid, met name op het gebied van zonne-energie. Ik blijf dat zelf ridicuul vinden. Maar als je daar toch naar kijkt, dan is het rendement van zonnepanelen in zeventien jaar 5,88 procent. Dat krijg ik bij mijn bank niet.” Redelijke vergoeding Overigens is het niet zo dat bezitters van zonnepanelen na het afschaffen van de salderingsregeling helemaal niets krijgen voor hun teruggeleverde stroom. Tot 2030 krijgen ze minimaal 50 procent van de kale stroomprijs betaald. Daarna moeten energieleveranciers een redelijke prijs betalen. De ACM houdt daar toezicht op. “Redelijk klinkt als een vaag begrip. De vergoeding is afhankelijk van de marktomstandigheden en verschilt per leverancier. Daarom kun je er geen getal op plakken. Maar de ACM kan wel bij een leverancier langsgaan en constateren dat die onvoldoende vergoeding heeft gegeven”, zei Kristan van Baal van het ministerie van Klimaat en Groene Groei.Door meer zelfgebruik verandert de tekst van de contactadvertentie van zonne-energie.Meer zelf verbruiken De slimste oplossing is nog altijd om geen zonnestroom terug te leveren aan het net, maar zoveel mogelijk zelf te gebruiken. Dat betoogde programmamanager hernieuwbare elektriciteit Robin Quax van TKI Urban Energy. “We moeten op een andere manier naar zonne-energie kijken. Zonnepanelen zijn een manier om zekerheid te krijgen over je eigen energie”, stelde hij. Hij heeft uitgerekend dat huishoudens 90 procent van hun eigen stroom kunnen gebruiken als ze die inzetten voor het opwarmen van water in hun e-boiler of warmtepomp, voor het laden van hun elektrische auto en als ze die stroom overdag opslaan in een batterij voor gebruik ’s avonds. Renderen of zelfvoorzienend zijn Daar zit dan wel een nadeel aan. Quax: “Dan renderen die zonnepanelen supergoed, maar moeten huishoudens ook dure stroom inkopen voor die apparaten en zijn ze uiteindelijk maar voor 30 procent zelfvoorzienend. De logische stap is dan om dan meer zonnepanelen aan te schaffen om een groter deel van dat elektriciteitsverbruik zelf op te wekken. De vraag is dus: moeten mijn zonnepanelen renderen of wil ik een betaalbare energierekening hebben die mij zekerheid geeft? Als je zonnepanelen hebt liggen, ben je beschermd tegen prijsstijgingen.” Lage marktwaarde Het probleem is volgens hem dat de marktwaarde van zonne-energie momenteel laag is. Zonnestroom is relatief goedkoop, vooral omdat het wordt opgewekt op momenten dat er veel elektriciteit beschikbaar is. Meestal ’s middags, als alle zonnepanelen volop staan te draaien en er weinig vraag is. Als ook windturbines meedraaien, daalt de stroomprijs naar nul. Nu kan Nederland nog veel stroom exporteren naar andere landen, maar omdat die landen ook verduurzamen, valt die inkomstenbron weg. Dan worden wind- en zonneparken ‘s middags afgeschakeld. Als dat vaker gebeurt, worden ze minder rendabel. Daarom haken investeerders nu al af. “Ja, de markt voor zonne-energie is minder gunstig geworden, maar het is nog steeds geen slechte investering”, stelde Quax. “Als je zonne-energie achter de meter kunt leveren, is die wel veel waard.” Contactadvertentie Quax vergeleek het met een contactadvertentie. Als zonne-energie zich nu zou willen aanprijzen zou de tekst luiden: ‘Makkelijke, goedkope stroom zoekt nieuwe match. Maar ik ben alleen beschikbaar als het mij uitkomt en dan ben ik niks waard. Heb je me nodig op donkere avonden, dan laat ik je in de steek.’ Met meer zelfgebruik en een thuisbatterij zou de tekst ineens heel anders klinken. Dan is de stroom nog steeds makkelijk en goedkoop, maar luiden de laatste zinnen: ‘Ik hou van een warme douche en autorijden. Met wat opslag verlicht ik ’s avonds je huis en help ik met koken. Betrouwbare partner in tijden van energiecrisis.’ Lees ook: Verkoop zonnepanelen met 30 procent gedaald, maar Nederland haalt nu al klimaatdoel 2030Zonnepanelen ook populair zonder salderingsregelingInstallatiebranche slaat terug: SolarNRG verkoopt zonnepanelen met energiecontract zonder terugleverboeteWees gerust: zonnepanelen blijven goede investering, maar snel duidelijkheid nodig