Elke twee minuten rolt er een matras de blauwe machine in. Acht minuten later rolt het er aan de andere kant weer uit. Je ziet het verschil niet goed, maar het is er wel: na acht minuten verwarming op 150 graden is de lijm in het matras vloeibaar geworden en kunnen de polyesterdelen gemakkelijk van elkaar en de veren worden gescheiden. De veren gaan geshredderd naar metaalverwerker HKS. Van het textiel maakt partner Indorama nieuwe garen.
Circulaire matrassen van polyester en staal
Lijm mogen we het eigenlijk niet noemen, legt ceo Jan-Joost Bosman van beddenfabrikant Auping uit. Het bindmiddel in de matrassen is namelijk op basis van polyester gemaakt op basis van de technologie van Niaga – again achterstevoren geschreven. Het bindmiddel is een belangrijk onderdeel van de circulaire matrassen die Auping sinds 2020 produceert. Het zorgt ervoor dat de twee materialen waaruit het matras bestaat – staal en polyester – gemakkelijk kunnen worden gescheiden en vervolgens gerecycled. Als er gangbare lijm wordt gebruikt, wordt het textiel zo vervuild dat het alleen nog maar laagwaardig gerecycled kan worden.
Dat de circulaire matrassen van Auping alleen polyester en staal bevatten is ook nieuw in de industrie. De meeste matrassen bevatten PU-schuim. Dat is goedkoper dan polyester, maar wel minder goed te recyclen. Auping is de eerste die schuimloze circulaire matrassen maakt en verkoopt. Eerst met de hand, sinds vorig jaar op een automatische productielijn in hun fabriek in Deventer. Daar ontwikkelden ze ook het disassemblage-proces.
Vorige week droegen ze dat over aan RetourMatras, dat sinds 2010 matrassen recyclet in Nederland en andere Europese landen. Daarmee wordt de techniek ook beschikbaar voor andere matrassenproducenten.
De circulaire matrassen gaan een speciale oven in, die het polyester bindmiddel vloeibaar maakt. Credits: Change Inc. / Maaike Kooijman
Verantwoordelijkheid nemen voor recyclen van matrassen
De overdracht vindt plaats in RetourMatras’ recyclinglocatie in Lelystad. Partners, maar ook (internationale) concurrenten kijken toe hoe Bosman samen met directeur Chico van Hemert van RetourMatras en een topambtenaar een blauw lintje doorknipt.
Die andere bedrijven zijn expres uitgenodigd. Er zijn nog weinig matrassenfabrikanten die grote stappen zetten richting circulariteit, zegt Bosman achteraf in een interview. ‘Deels omdat het onbekend is, deels vanwege de hogere kosten. Je moet de verantwoordelijkheid wel willen nemen.’
Ongemak in de bestuurskamer
Auping wil dat. Maar dat betekent niet dat het makkelijk is, erkent de ceo. ‘Het businessmodel en de techniek voor circulaire matrassen bestonden nog niet. De afgelopen jaren hebben wij behoorlijk voorop gelopen in het ontwikkelen daarvan. Maar daardoor hebben we wel minder rendement behaald. Polyester is gemakkelijker recyclebaar, maar wel duurder dan traditioneel foam. En dan waren er ook nog tegenslagen als de enorme verhoging van de energie- en grondstofprijzen. Er was regelmatig veel ongemak in de bestuurskamer.’
Om de kosten onder controle te houden moet Auping soms ook keuzes maken die tegen de duurzaamheidsprincipes ingaan. Zo worden de recyclebare matrassen nu nog deels van virgin materialen gemaakt omdat die goedkoper zijn, al benadrukt de aanwezige productdesigner dat het een kwestie van tijd is voordat er een circulaire ‘loop‘ is gecreëerd. En bij de recycling gaat een klein deel verloren. De dunne laag polyester die om de veren heen zit is weliswaar te recyclen, maar dat kost veel tijd – en dus geld.
Volgens Bosman is er geen reden om het doel van volledig circulariteit in 2030 los te laten. Maar hij zegt de afgelopen jaren wel ‘minder naïef’ te zijn geworden. ‘Als we niet in transitie waren gegaan, hadden we hier niet gestaan vandaag, maar hadden we bij Auping ook minder zorgen gehad.’
Circulaire matrassen zijn 98% recyclebaar
Per jaar worden er in Nederland anderhalf tot twee miljoen matrassen afgedankt. RetourMatras – met Renewi, Ingka Investments (opgericht door IKEA) en Ikano Industry als investeerders – kan er in Nederland tot 1,5 miljoen per jaar verwerken. RetourMatras Group heeft ook eigen productiebedrijven opgezet om de gerecyclede materialen op de markt te brengen. Zo is er CircuFoam, dat PU-schuim uit matrassen chemisch recyclet tot grondstoffen voor nieuw schuim.
Naast RetourMatras is ook Matras Recycling Europe actief in Nederland. Dat bedrijf verwerkt zo’n 600.000 matrassen per jaar in een fabriek in Utrecht.
Van een conventioneel schuimmatras kan RetourMatras ruim 80 procent recyclen. Het gaat daarbij voornamelijk om laagwaardige recycling tot bijvoorbeeld ondertapijt of judomatten. De overige 20 procent wordt verbrand met energieterugwinning. Voor de recycling van conventionele matrassen is IKEA Nederland een grote klant.
Van circulaire matrassen kan 98 procent hoogwaardig gerecycled worden tot nieuwe matrassen. Bovendien levert zuiver polyester geld op, terwijl RetourMatras juist moet betalen per kilo gemixt textiel waar het vanaf wil.
Zuiver polyester levert geld op, terwijl RetourMatras juist moet betalen per kilo gemixt textiel waar het vanaf wil. | Credits: Change Inc. / Maaike Kooijman
Tariefdifferentiatie bij afvalbijdrage
Door de techniek achter het ontwerp en de disassemblage van de circulaire matrassen ‘openbaar’ te maken (het bedrijf vraagt er enkele euro’s per matras voor), hoopt Auping de schaalbaarheid te vergroten – en daarmee de kosten te verlagen. ‘Dat is de enige manier waarop we dit de standaard kunnen maken’, legt Bosman uit. ‘Er is veel interesse, maar ook veel terughoudendheid. Sommige concurrenten zeggen: ja dag, we gaan Auping niet groter maken.’
Eigenlijk wil Auping zijn verduurzamingsproces ‘op eigen kracht doen’. Maar Bosman erkent dat ook de overheid circulariteit in de keten kan promoten, bijvoorbeeld door tariefdifferentiatie.
Nu is het zo dat alle producenten een standaard afvalbeheerbijdrage betalen over de door hen in de handel gebrachte matrassen. Producenten van circulaire matrassen zouden daar graag korting op krijgen. Daarvoor pleit ook Loek Knijff, verantwoordelijk voor de wetgeving rond producentenverantwoordelijkheid en aanwezig namens het ministerie van infrastructuur en waterstaat. Bosman: ‘Tariefdifferentiatie kan ons een gezonder rendement geven en helpen competitiever te prijzen.’
Uitgebreide verantwoordelijkheid voor producenten
De afvalbeheerbijdrage is onderdeel van de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) voor matrassen. De UPV is een belangrijke factor in het succes van RetourMatras, zegt managing director Chico van Hemert. Klanten van RetourMatras kunnen hun kosten declareren bij de Stichting Matras Recycling Nederland. Dat geldt overigens alleen voor de consumentenmatrassen.
In 2028 moet minstens 75 procent van de afgedankte matrassen in Nederland gerecycled worden, heeft de sector zich ten doel gesteld. In 2024 was dat 55 procent. Kan dat snel genoeg stijgen? Bosman en Van Hemert zijn optimistisch. Maar ze zijn ook duidelijk: écht efficiënt matrassen recyclen, kan alleen als daar in het ontwerp al rekening mee wordt gehouden.
